Η ιστορία ξεκινάει σε δύο μικρά χωριά του Παγγαίου όρους, το Μυρτόφυτο και την Φωλεά Καβάλας. Από το Μυρτόφυτο κατάγεται ο πατέρας μου, Βασίλειος. Οι ρίζες των κατοίκων του χωριού χάνονται στα βάθη του Βυζαντίου και σύμφωνα με κάποιες ιστορίες, ακόμα παραπίσω. Παλιά, το χωριό βρισκόταν σε έναν λόφο δίπλα στη θάλασσα αλλά το μεταφέρανε σε μια βουνοπλαγιά λίγο πιό μέσα για να αποφύγουν τις επιδρομές των πειρατών. Το νέο χωριό το χτίσανε ανάμεσα σε ψηλές αιωνόβιες βελανιδιές για να μην το βρίσκουν οι καραβανάδες (έτσι αποκαλούσαν τους πειρατές στο χωριό). Είχανε πάντα ένα παρατηρητή που πρόσεχε για πειρατικά πλοία και ειδοποιούσε τους συγχωριανούς για να φύγουν μέσα στο δάσος όπου οι πειρατές δεν τολμούσαν να τους κυνηγήσουν. Αν οι πειρατές πιάνανε κάποιο χωριό, παίρνανε τους κατοίκους και τους πουλούσανε για σκλάβους. Στα φτωχά χωριά της υπαίθρου δεν υπήρχαν χρυσαφικά και αντικείμενα αξίας για να κλέψουν και οι πειρατές βολεύονταν με τα σκλαβοπάζαρα. Η εν λειτουργία εκκλησία του χωριού χρονολογείται από το 1881 ενώ η εκκλησία του πολιούχου του χωριού που δεσπόζει στον λόφο με τα μνήματα, του Αϊ-Θανάση, εικάζεται ότι ανεγέρθηκε τον 14^ο αιώνα μ.Χ. και προϋπήρχε του σημερινού χωριού. Η ευρύτερη περιοχή ήταν παλαιότερα μετόχι του Αγίου Όρους και ο Αϊ-Θανάσης χτίστηκε από Αγιορείτες μοναχούς.

Κυρίως αγρότες και λιγοστοί ψαράδες και κτηνοτρόφοι, οι κάτοικοι περηφανεύονται ότι είναι ένα από τα αμιγώς ελληνικά χωριά της περιοχής που διατήρησε την Ελληνικότητα του και κατά την διάρκεια της οθωμανικής κατοχής. Ο προπάππους μου ήταν ο πρώτος δάσκαλος του χωριού ενώ ο προ-προπάππους μου ήταν ιερέας. Από αυτόν κληρονομήσαμε και το επώνυμο Παπαδόπουλος.

Η Φωλεά είναι το χωριό της μητέρας μου Μαρίας το οποίο χτίσανε σε μια γενιά οι πρόγονοι μου που ήρθαν από τον Εύξεινο Πόντο και την Καππαδοκία. Ήταν Έλληνες έμποροι και αγρότες που αφήσαν τις περιουσίες τους πίσω στην σημερινή Τουρκία, για να ξαναφτιάξουν τις ζωές τους στην Ελλάδα. Ο προπάππους μου, ο Ιάκωβος, είχε καραβάνι με καμήλες και εμπορεύονταν αγαθά από την Καππαδοκία, την Συρία, την Μεσοποταμία, μέχρι και την Αίγυπτο. Μεταξύ των εμπορευμάτων του ήταν και μια ιδιαίτερη μπλε χρωστική που έφτιαχνε μόνο αυτός από ένα πέτρωμα που είχε ανακαλύψει. Το τετραδιάκι του με τις σημειώσεις και τα μυστικά της χρωστικής κατέληξε στα χέρια κάποιου συγγενή μου αλλά δεν ξέρω σε ποιόν! Ελπίζω κάποια στιγμή να μπορέσω να το βρω και να ακολουθήσω τα χνάρια του προπάππου μου για να ανασύρω από την λήθη του χρόνου αυτό το μυστηριώδες μπλε.

Η ταπεινότητα μου γεννήθηκε στην πόλη της Καβάλας στις 10 του Μάη. Κάθε καλοκαίρι, από τότε που ήμουν 6 ετών, η οικογένεια μου μετακόμιζε για τρεις μήνες στην παραλία Μυρτοφύτου με τα κρυστάλλινα τιρκουάζ και αβαθή νερά. Εκείνα τα χρόνια, σε ολόκληρη την ακτογραμμή, ανάμεσα στην Πέραμο Καβάλας και τον βυζαντινό πύργο της Απολλωνίας στην Εγνατία οδό, το μόνο κτίσμα που θυμάμαι ήταν το πέτρινο σπιτάκι του Ψαρά. Η (παλαιά πλέον) Εγνατία οδός μόλις είχε στρωθεί και έτσι κατέστη εύκολη η κάθοδος προς την θάλασσα. Μέχρι τότε η μόνη πρόσβαση ήταν ένας αρχαίος γαιδουρόδρομος. Το τοπίο, άγρια βλάστηση γεμάτη ακρίδες, πεταλούδες και σαύρες που στριφογύριζαν ανάμεσα στα ελαιόδενδρα. Με θυμάμαι πιτσιρικά, όρθιο επάνω στην καρότσα του Datsun του Θείου μου να σερφάρω όπως με έσπρωχνε ο άνεμος στους ελικοειδής χωματόδρομους.

Κάθε καλοκαίρι, μια μικρή κοινότητα στήνονταν δίπλα στην αμμουδιά και το κτήμα του θείου Παναγιώτη γέμιζε με τροχοσκηνές και παιδικές φωνές. Εκεί βαπτίστηκα στα νερά του βορείου Αιγαίου και με σημάδεψε για πάντα η ιδιαίτερη σχέση που αναπτύσσουμε οι Έλληνες με την θάλασσα από αρχαιοτάτων χρόνων.

Μεγάλωσα διαβάζοντας μεταξύ άλλων εκείνα τα μπλε βιβλία του Ζακ-Υβ-Κουστώ με τις εξερευνήσεις του στην λίμνη Τανγκανίκα (μου έχει μείνει από τότε) και σε άλλες θάλασσές ανά την υφήλιο. Ο Κώστας μου έμαθε να ψαρεύω μουρμούρες με πεταχτάρι από την αμμουδιά ενώ ο αδελφός του ο Θανάσης μου έμαθε ψαροτούφεκο. Από τότε είχα την συνήθεια να μελετάω και να ξεψαχνίζω ό,τι μου κέντριζε το ενδιαφέρον. Πήρα τότε ένα πολύ χρήσιμο μάθημα. Διάβαζα για δολώματα και ένα βιβλίο περιέγραφε το Ολοθούριο. Δεν το ήξερε κανένας στα μέρη μας. Τότε βουτούσα με άπνοια πάνω από 10 μέτρα βάθος και ώ του θαύματος, το Ολοθούριο κατοικούσε στην θάλασσα του Μυρτοφύτου. Αυτό το περίεργο πλάσμα είναι κάτι ανάμεσα σε αγγούρι και μελιτζάνα καλυμμένο με γλίτσα. Αν θες να υπερβείς την αίσθηση της σιχασιάς, πιάσε, κόψε και δόλωσε ένα Ολοθούριο! Τελικά αποδείχθηκε εξαίρετο δόλωμα, αλλά ακόμα πιο πολύτιμο από τα ψάρια που σαγήνευσε, είναι ότι μετά από αυτή την εμπειρία, δεν ξανασιχάθηκα τίποτε στην ζωή μου. Πρόσφατα διάβασα ότι το Ολοθούριο είναι απειλούμενο και σπάνιο είδος και σε κάποια μέρη του κόσμου θεωρείται γαστρονομικός θησαυρός.

Μεγαλώνοντας στην Δράμα, υπήρχαν ελάχιστα γκραφίτι τα οποία φυσικά χαραχτήκανε στη μνήμη του μικρού Τανό. Ένα ήταν το BMX25 στο 12ο Δημοτικό Σχολείο Δράμας. Είχε γίνει με στένσιλ από έναν φίλο ποδηλάτη -γνωριστήκαμε μετά από χρόνια- και είχε 3 χρώματα. Υπήρχαν 3-4 ακόμη κομμάτια που είχαν κάνει άγνωστοι (μπορεί να ήταν και το ίδιο πρόσωπο) σε πιλοτές πολυκατοικιών με κόκκινο σπρέι στα οποία φαινόταν ότι υπήρχε γνώση του αμερικανικού γκραφίτι. Υπήρχε επίσης και ένα γκράφιτι μιας μοτοσυκλέτας εκτός δρόμου σε στάση σούζα, σε έναν τοίχο από τσιμεντόλιθους στο χωριό Καλαμπάκι Δράμας. Πρέπει να είχε 3 με 4 διαφορετικά χρώματα. Περνούσαμε από εκεί κάθε φορά όταν πηγαίναμε στα χωριά με την οικογένεια. Μετά από καιρό, όταν ζωγράφιζα το εσωτερικό ενός Club στο Μικροχώρι Δράμας έτυχε να γνωρίσω την κοπέλα που το είχε κάνει. Φοβερή προσωπικότητα, ιδιαίτερα αποφασιστική, κινητική και δραστήρια, αυτό που λέγαμε τότε αγοροκόριτσο. Μου διηγήθηκε πως και έκανε το γκράφιτι -γιατί γκράφιτι ήτανε κι ας μην είχε γράμματα. Ήταν ενστικτώδης η απόφαση της. Ήθελε να το κάνει, της αρέσανε πολύ οι μηχανές, πήρε μερικά σπρέι, πήγε νύχτα και το έκανε. Βοήθησε και ο προσανατολισμός του τοίχου, που δεν το έβλεπε απευθείας ο ήλιος, και το έργο της άντεξε πολλά χρόνια, σε άβαφο τοίχο μάλιστα!

Αυτά τα πρώτα έργα της Δράμας, για την εποχή που έγιναν, ήταν σαφώς πρωτοποριακά. Αυτά και άλλα παρεμφερή περιστατικά, με οδήγησαν στην συνειδητοποίηση ότι οι πράξεις μας, όσο απλές και ενδεχομένως ασήμαντες μπορεί να ομοιάζουν μια δεδομένη στιγμή, δύναται να έχουν αναπάντεχη βαρύτητα μακροπρόθεσμα.

Δεν υπήρχε βέβαια ούτε ως έννοια το γκράφιτι στην ελληνική κοινωνία τότε, πόσο μάλλον σε μια ακριτική πόλη της Ανατολικής Μακεδονίας-Θράκης. Εγώ ξεκίνησα το γκραφίτι στο Δημοτικό σχεδιάζοντας με στυλό σε τετράδια και θρανία τους παλαιστές των αγώνων WWF που βλέπαμε εγώ και οι συμμαθητές μου στην τηλεόραση. Είχαμε διαλέξει ο καθένας έναν παλαιστή ως αγαπημένο μας και εγώ είχα αναλάβει να τους σχεδιάζω. Μετά ανακάλυψα τους μαρκαδόρους και άρχισα να ζωγραφίζω συνθέσεις σε ολόκληρα θρανία. Μετά τα θρανία γρήγορα πέρασα και στους τοίχους του σχολείου.

Στην τελευταία τάξη δημοτικού θυμάμαι προκηρύχθηκε ένας πανελλήνιος διαγωνισμός ζωγραφικής για τους μαθητές Δημοτικού με θέμα την μόλυνση τους περιβάλλοντος. Η προκήρυξη έλεγε ότι η τάξη έπρεπε να ζωγραφίσει συλλογικά το υποψήφιο έργο αλλά ο διευθυντής του σχολείου το ανέθεσε σε εμένα μιας και ήταν γνωστή η κλήση μου στην ζωγραφική. Για την συμμετοχή στον διαγωνισμό, με ρωτήσανε τι υλικά χρειαζόμουν για να ζωγραφίσω. Πήγα λοιπόν σε ένα κατάστημα με είδη ζωγραφικής και ανακάλυψα υδατοδιαλυτές ξυλομπογιές! Με αυτό το σετ ξυλομπογιές ζωγράφισα το έργο που πήρε μέρος εκ μέρους του 1ου Δημοτικού Σχολείου Δράμας. Δεν κερδίσαμε τελικά, αλλά μου έμειναν τα χρώματα και από αυτές τις ξυλομπογιές ξεκίνησε ο έρωτας μου με τα υλικά ζωγραφικής.

Είναι μάλλον φυσική νομοτέλεια όταν ένα παιδί ζωγραφίζει συχνότερα ή και κάπως καλύτερα από τα άλλα, οι γονείς του να θεωρούν ότι μεγαλώνουν τον νέο Πανσέληνο. Έτσι και στην περίπτωση μου, οι γονείς μου είδαν ότι υπήρχε μια έφεση στην ζωγραφική και πριν τελειώσω το Δημοτικό με γράψανε σε μαθήματα ζωγραφικής. Πρώτα με πήγανε στο Κέντρο Νεότητας αν δεν απατώμαι. Εκεί ο δάσκαλος ήταν μια μορφή βγαλμένη από βιβλίο. Φορούσε εκείνο τα μαύρο μπερεδάκι των Γάλλων ζωγράφων με το τσουνάκι στην κορυφή που έμοιαζε σαν κοτσάνι από μήλο. Θυμάμαι πολύ καθαρά τι μου είχε δώσει να κάνω. Ήταν μια φωτοτυπία με το σχέδιο ενός παιδιού που κρατούσε ένα επιδαπέδιο πορτατίφ από το κοντάρι του. Η οδηγία ήταν να σχεδιάσω έναν κάναβο σε ένα χαρτί και να το αντιγράψω πιστά. Δεν μου άρεσε καθόλου αυτό. Ούτε τότε συμπαθούσα την αντιγραφή ούτε και τώρα. Τελικά όπως έμαθα μετά από καιρό, η αντίδραση μου ήταν σωστή. Δεν έχει κανένα εκπαιδευτικό όφελος στην ζωγραφική να αντιγράφεις έτοιμες εικόνες, είτε έντυπες είτε από οθόνη. Το αντίθετο μάλιστα. Μαθαίνεις να κοιτάς λάθος, γεγονός που σε αισθητικό και καλλιτεχνικό επίπεδο όχι μόνο δεν βοηθάει αλλά βλάπτει κιόλας. Στα επόμενα μαθήματα και με άλλη δασκάλα, πρωτοέπιασα ξηρά παστέλ. Περίεργη αίσθηση. Χρωματιστές ράβδοι κιμωλίας που «λερώνανε» εύκολα και μου θύμιζαν τις κιμωλίες του μαυροπίνακα. Θυμάμαι ότι είχα ζωγραφίσει τοπία σε φθηνό χαρτί και είχα εντυπωσιαστεί με το πως μπορούσα να μπλέξω το ένα χρώμα μέσα στο άλλο με τα δάχτυλα, με χαρτοπετσέτες, με ό,τι έβρισκα. Εύλογο επακόλουθο, η φαντασία αχαλίνωτη και εγώ σκυμμένος πάνω από τις ζωγραφιές να τις τρίβω και να τις ταλαιπωρώ με κάθε μαλακό υλικό που έπιανα στα χέρια μου. Σε εκείνα τα μαθήματα πρωτοαντίκρισα το κλασσικό ξύλινο ανθρωπάκι με τις μεταλλικές κλειδώσεις που μοναδικό σκοπό ύπαρξης έχει να μας δείξει πως θα μπορούσαν να κινηθούν τα ανθρώπινα μέλη αν ήταν παντελώς εξαρθρωμένα και γυρνούσαν προς κάθε κατεύθυνση, σαν εξολοθρευτή από το Terminator σε ρέιβ πάρτυ.

Συνέχισα μαθήματα ζωγραφικής στην Δράμα με άλλη δασκάλα. Εκεί πρωτοδούλεψα με ακουαρέλες και λάδια. Αυτό που μου έμεινε από εκείνα τα μαθήματα ήταν ότι πριν δουλέψουμε με ακουαρέλα, καλό είναι να το στερεώσουμε στο τραπέζι με κολλητική ταινία. Έκανα καναδυό αντίγραφα από Πικασό που βοηθήσανε να αρχίσω να εξοικειώνομαι με την ελαιογραφία. Έμπαινα δειλά δειλά στον κόσμο των τεχνικών ζωγραφικής...

Η σχέση μου με το skate και εν συνεχεία με τον κόσμο του Hip Hop και του αμερικανικού γκράφιτι, ξεκίνησε από ένα ζευγάρι παπούτσια. Οι γονείς μου προσπαθούσαν να με στείλουν Tae Kwon Do. Λέω προσπαθούσαν γιατί σταμάτησα και ξανάρχισα τρείς φορές. Μάλλον δεν μου πήγαινε το άθλημα. Βγήκε όμως μια σημαντική γνωριμία από αυτό το πήγαινε-έλα. Ένα απόγευμα στα αποδυτήρια, ένας νεαρός που καθόταν δίπλα μου προσέχει τα παπούτσια μου και εγώ τα δικά του. Τα δικά μου ήταν sneakers, SPX αν θυμάμαι καλά. Είχαν ένα «κουμπί» στη γλώσσα που λειτουργούσε ως τρόμπα (!). Με επαναλαμβανόμενη πίεση φούσκωνε το πάνω μέρος του παπουτσιού. Το στυλ παρέπεμπε στα sneakers που φορούσαν οι Ράπερς στα βίντεο-κλιπ του Yo! MTV Raps. Μέσα από αυτήν την εκπομπή πρέπει να είχε αρχίσει η μύηση μου στον κόσμο του Hip Hop. Ο νεαρός που καθόταν δίπλα μου ήταν ο Bart με τον οποίο πολύ γρήγορα γίναμε φίλοι. Αυτός με σύστησε στην υπόλοιπη παρέα που κάνανε skate στην πλατεία της Δράμας. Τον Freak και τον Phil. Έδεσα αμέσως με την παρέα και ξεκίνησα και εγώ το skateboard. Θυμάμαι ακόμη το πρώτο μου σανίδι, ένα φαρδύ old school της Santa-Cruz. Ποιος θα το φανταζόταν ότι αυτή η παρέα έμελλε να παίξει τον δικό της ρόλο στην ιστορία του γκραφίτι στην Ελλάδα.

Στο σκέιτ ο χειρότερος ήμουν εγώ και ο καλύτερος ήταν ο Σάκης ο Freak. Κάθε μέρα βρισκόμασταν στην πλατεία της Δράμας η οποία τότε ήταν στρωμένη με μάρμαρο. Πασχίζαμε να βγάλουμε κόλπα, κάναμε την πλάκα μας και πέφταμε και σακατευόμασταν απτόητοι. Τα μάρμαρα στα σκαλιά της πλατείας αρχίσαν να σπάνε από το κοπάνημα με τα σκέιτ και μαζί άρχισαν τα παράπονα και τα λοξά βλέμματα.

Το γκράφιτι στην Δράμα ξεκίνησε από αυτή την παρέα. Πρώτα αρχίσαμε με μαρκαδόρους. Συγκεντρώσαμε μεγάλη ποικιλία σε πάχη και χρώματα και αρχίσαμε να ζωγραφίζουμε πολύχρωμα γκραφίτι με γράμματα στα μάρμαρα της πλατείας. Γρήγορα δημιουργήθηκε ένα Hall of Fame με μινιατούρες γκραφίτι και μετά από λίγο αρχίσαμε να ανακαλύπτουμε συνθήματα από αγνώστους κοντά στα γκραφίτι μας. Αρκετά από αυτά δεν ήταν και πολύ φιλικά. Θυμάμαι ένα που έγραφε εξ-τανό, που-τανό. Ο δημιουργός του το εμπνεύστηκε προφανώς από ένα γνωστό τραγούδι της εποχής που στο ρεφραίν έλεγε: έκσταση-εξτανό.

Το επόμενο βήμα ήταν τα σπρέι. Αρχίσαμε να ξεψαχνίζουμε τα καταστήματα χρωμάτων-σιδηρικών της πόλης. Τότε δεν υπήρχαν σπρέι ειδικά για γκράφιτι. Υπήρχαν μόνο τα γενικής χρήσης. Minos, Cosmos, Ωμέγα, Krama και μετά ήρθαν και τα Motip. Τα τελευταία βγάζαν πιο καθαρή γραμμή και ήταν μια αποκάλυψη-τομή για εμάς.

Τότε ήταν που ανακάλυψα ένα μικρό βιβλίο-θησαυρό σε ένα βιβλιοπωλείο της Δράμας που δεν υπάρχει πια. Ήταν μεταφρασμένο στα Ελληνικά, ασπρόμαυρο και τυπωμένο σε φθηνό χαρτί. Είναι εντυπωσιακό πολλές φορές τι λεπτομέρειες συγκρατεί η μνήμη μας. Εκεί λοιπόν περιγραφόταν η ιστορία του σύγχρονου γκραφίτι και η φαντασία μας εξερράγη!

Μετά από αυτή την ανακάλυψη, αρχίσαμε να φτιάχνουμε του δικούς μας μαρκαδόρους με μελάνια, σφουγγάρια, παλιούς αναπτήρες που μετατρέπαμε σε μαρκαδόρους και ό,τι άλλη πατέντα μπορούσαμε να σκαρφιστούμε. Ομοίως αρχίσαμε να ψάχνουμε τι μπορούσαμε να πειράξουμε και στα σπρέι αν και το περιθώριο για πειραματισμούς ήταν πολύ πιο περιορισμένο. Ψάχναμε για ό,τι είδος βαλβίδας μπορούσαμε να βρούμε στα σούπερ-μάρκετ και στα χρωματοπωλεία. Από κολόνιες, εντομοκτόνα, λιπαντικά σπρέι κ.ο.κ. Μια αποτελεσματική πατέντα ήταν το τρύπημα των βαλβίδων με πυρακτωμένες καρφίτσες. Κάποιες απόπειρες έδιναν εντυπωσιακά αποτελέσματα. Οι ιστορίες εκείνων των χρόνων αξίζουν ένα δικό τους βιβλίο για το οποίο έχω αρχίσει αισίως να συγκεντρώνω φωτογραφικό υλικό. Δυστυχώς, από τα πρώτα γκράφιτι στην πλατεία με μαρκαδόρους δεν έχει διασωθεί ούτε μια φωτογραφία.

Πρέπει να πήγαινα Γυμνάσιο όταν διάβασα σε ένα περιοδικό για ένα διαγωνισμό που έκανε η L’Oréal. Έπρεπε να ζωγραφίσουμε ως γκραφίτι το όνομα της εταιρίας και να τους στείλουμε το έργο. Ήταν απίστευτη η χαρά μου όταν με διαλέξανε ως έναν από τους νικητές και μου στείλανε τα βραβεία που έμελλε να αποτελέσουν τα ευαγγέλια της εφηβείας μου. Ήταν δύο βιβλία, το Spraycan art και το Subway art. Εκείνα τα χρόνια, προ διαδικτύου και με ελάχιστες ευκαιρίες να δούμε τι υπάρχει από γκράφιτι από άλλες χώρες, το να πέσουν στα χέρια σου τα πρώτα βιβλία για το γκράφιτι, με εξιστόρηση μάλιστα πτυχών της ιστορίας του σύγχρονου γκράφιτι στην γενέτειρα του και εξαιρετικές φωτογραφίες, ήταν μια σχεδόν θρησκευτική αποκάλυψη και τεράστια ώση ταυτόχρονα. Διαβάζοντας για την εξέλιξη του αμερικανικού γκράφιτι, τους κώδικες μεταξύ των γκραφιτάδων, πως προέκυψαν τα τρισδιάστατα γράμματα, το wildstyle κ.ο.κ. βλέποντας στα πρωτοποριακά κομμάτια του Lee Quinones να συνδυάζονται με το γκράφιτι η ζωγραφική και τα κόμικς, ο κόσμος που εξερευνούσαμε απέκτησε έξαφνα συμπαντικές διαστάσεις!

Όταν κάναμε skate στην πλατεία, εκτός από τις σουρεάλ συζητήσεις με περαστικούς, συνέβαιναν και διάφορα άλλα αλμυρά περιστατικά. Ένα εξ αυτών ήταν και ο τσαμπουκάς με μια παρέα που περνούσε από εκεί και μας προκαλούσε. Περάσανε μια, δύο, πετούσανε και κάτι ατάκες για να τσιμπήσουμε και να γίνει καβγάς. Μια μέρα λοιπόν τσίμπησα και απάντησα. Μετά από λίγο βρισκόμασταν πιασμένοι στα χέρια εγώ και ο Πέτρος να κυλιόμαστε στα μάρμαρα. Έγινε τι έγινε, δεν θυμάμαι και καλά για να είμαι ειλικρινής, πάντως όταν μας χωρίσανε και σηκωθήκαμε, δώσαμε τα χέρια και γίναμε φίλοι. Κάπως έτσι βρέθηκα να έχω και άλλη μια παρέα με τα παιδιά που δεν είχανε καμία σχέση με skate και γκράφιτι. Ακούγανε metal, ήταν φανατικοί Παοκτζήδες και θα τους περιέγραφες μάλλον ως χούλιγκαν παρά ως φιλάθλους.

Δεν ανακαλώ τινός ιδέα ήτανε, πάντως μια ωραία εσπέρα ανηφορίζουμε με τους ποδοσφαιρόφιλους φίλους μου προς το Εθνικό γήπεδο της Δράμας και καταλήγουμε στην αίθουσα κάτω από τις κερκίδες όπου έκανε προπόνηση η Ποντιακή Φλόγα(!). Πήγαμε να γραφτούμε συλλήβδην πυγμαχία.

Προπονητής ήταν ο αείμνηστος Χ. Χάϊκας. Μια φυσιολογική μέρα προπόνησης περιλάμβανε το πόδι του προπονητή να σε πατάει στην πλάτη καθώς πάσχιζες να κάνεις κάμψεις, χοροπηδηχτό ανεβοκατέβασμα τις κερκίδες με τα δυό πόδια ταυτόχρονα και τα χέρια πιασμένα στο κεφάλι -τα λεγόμενα λαγουδάκια- και άλλες τέτοιες ευγενείς ασκήσεις. Στο τέλος της προπόνησης δεν μπορούσαμε να πάρουμε τα πόδια μας από την εξάντληση.

Αυτό που ακόμη και τότε μου έκανε εντύπωση ήταν ότι στις προπονήσεις, όταν ο δάσκαλος μας έβαζε να παίξουμε μεταξύ μας, χτυπιόμασταν με μανία. Εκσφενδονίζονταν οι μπουνιές με δύναμη, κουδούνιζαν τα κεφάλια μας και μετά φεύγαμε από εκεί χαμογελαστοί και φιλαράκια. Τον δάσκαλο μας τον λατρεύαμε και μόνο ευχάριστες αναμνήσεις έχω από εκείνη την περίοδο.

Θεωρώ ευλογημένη την γενιά μου που έζησε παιδική ηλικία χωρίς οθόνες κολλημένες στα πρόσωπα μας. Είχαμε την τύχη να γνωρίσουμε τον κόσμο των ψηφιακών εργαλείων από τα γεννοφάσκια του χωρίς όμως να προλάβει να αλλοιώσει τα νεανικά μας χρόνια. Η πρώτη μου επαφή ήταν με το παιχνίδι Pong στο ATARI του συμμαθητή μου Λάκη. Η μαγεία συνεχίστηκε με πιό εξελιγμένα παιχνίδια στον Commodore ενός άλλου φίλου που μέναμε στην ίδια γειτονιά. Εγώ απέκτησα τον πρώτο μου υπολογιστή μεταχειρισμένο από τον αείμνηστο Θείο μου Αλέξανδρο που τότε δούλευε στην Φωνή της Αμερικής. Ήταν ένας ZX Sinclair Spectrum 48Kb. Το αγάπησα αυτό το ιδιόμορφο μηχάνημα με το μεταλλικό περίβλημα, τα λαστιχένια κουμπιά και τις κασέτες! Ο ZX Spectrum δεν είχε οθόνη. Ολόκληρος ο Υπολογιστής ήταν μόνο ένα πληκτρολόγιο. Αντί οθόνης, τον συνέδεες με ένα καλώδιο στην Τηλεόραση. Για να φορτώσει παιχνίδια (δεν θυμάμαι αν υπήρχε άλλο software) τον συνέδεες με το κασετόφωνο. Είχα μάθει και κάτι λίγα από την γλώσσα προγραμματισμού Basic (!) και έγραφα απλές εντολές. Δεν θα ξεχάσω ποτέ το μικρό δωματιάκι στο σπίτι της θείας Δημητρούλας, της αδερφής της γιαγιάς μου, το οποίο ο θείος Αλέξανδρος είχε μετατρέψει σε κέντρο τεχνολογίας. Το σκηνικό ήταν ευχάριστα σουρεαλιστικό. Το σπίτι ήταν ένα πέτρινο διώροφο χωριατόσπιτο, χτισμένο κολλητά στο παλαιότερο μακεδονίτικο σπίτι με στάβλο στο ισόγειο. Όπως έμπαινες στο σπίτι, έστριβες αριστερά και υπήρχε μια κοντή πορτούλα με δυο σκαλάκια από την οποία έμπαινες σκυφτός. Όπως άνοιγε η πορτούλα αποκαλύπτονταν ένας χώρος κατάμεστος από μηχανήματα τεχνολογίας. Σχεδόν καλύπτονταν ο τοίχος απέναντι από την πόρτα με ενισχυτές, ραδιοπομπούς και διάφορες συσκευές που δεν έχω ιδέα τι κάνανε. Στα μάτια μου πάντως, το δωματιάκι φάνταζε σαν το κρυφό σχολειό της ESA[1]. Εκτιμώ ότι αυτή η γνωριμία με τον ψηφιακό κόσμο από τόσο νωρίς μου επέτρεψε να διαμορφώσω μια υγιή κριτική στάση ως προς αυτόν. Να έχω την επίγνωση ότι όλο αυτό το ψηφιακό πανδαιμόνιο που παίρνει διαστάσεις θρησκείας στην εποχή μας, είναι απλά εργαλεία. Όσο και να αλλάζουν και να διαμορφώνουν την ζωή μας, είναι εργαλεία των οποίων ο ρόλος είναι να διευκολύνουν ορισμένες μας ενέργειες και όχι να υποκαταστήσουν πτυχές των ανθρωπίνων σχέσεων για παράδειγμα.

[1] European Space Agency

Τελειώνοντας το Γυμνάσιο και ξεκινώντας το Λύκειο, αρχίζει η χίπικη περίοδος. Από τα φαρδιά παντελόνια και το skate, το γυρνάω στις καμπάνες, το μακρύ μαλλί, τα χαϊμαλιά και στις εξορμήσεις στα δάση και τας εξοχάς με την παρέα μου. Το γκραφίτι παραμένει σταθερή αξία εξελίσσοντας όμως το ύφος και δημιουργώντας μια πιό αρμονική παλέτα. Απομακρύνομαι από τους έντονους συνδυασμούς χρωμάτων και τις αλλεπάλληλες χρωματικές αντιθέσεις που είναι σχεδόν κανόνας στα γκραφίτι με γράμματα. Χρησιμοποιώ περισσότερο τα λίγα «σπαστά», κορεσμένα και παλ χρώματα που υπήρχαν τότε διαθέσιμα σε σπρέι. Είμαστε ακόμη στην εποχή που δεν παράγονται σειρές σπρέι ειδικά για γκράφιτι με πληθώρα χρωμάτων.

Πρέπει να ήταν τότε που άρχισα να διαβάζω μανιωδώς βιβλία για τα 60’s, τον σαμανισμό, τα βότανα και τεχνικές επιβίωσης στην φύση (βίβλος μου το εγχειρίδιο επιβίωσης S.A.S.). Σε μια εκδρομή με τον πατέρα μου στο καταφύγιο του δασικού χωριού Ελατιάς, γνωρίζουμε τον φύλακα του Δασαρχείου. Έβγαζε όλο τον χειμώνα στο δάσος μόνος, αποκλεισμένος από τον πολιτισμό λόγω των ισχυρών χιονοπτώσεων. Θυμάμαι το περιστατικό όταν πρωτοαντίκρισα ένα ζώο δεμένο δίπλα στο φυλάκιο του.

-Σκύλος είναι αυτός;

-Λύκος! Νεαρός, λίγων μηνών. Τον μάζεψα κουταβάκι για να τον σώσω, την Μάνα του την σκοτώσαν κυνηγοί.

Με προσκαλεί μέσα στο φυλάκιο που ήταν ίσα ίσα ένα δωμάτιο. Εκεί γεννιέται ένας ακόμη έρωτας της ζωής μου. Οι τοίχοι ήταν κατάμεστοι με ματσάκια διάφορων βοτάνων που κρέμονταν από σπάγκους. Μια μαγευτική εικόνα που χαράκτηκε βαθιά στη μνήμη μου. Αυτό ήταν το βάπτισμα μου στον κρυφό κόσμο των βοτάνων, των μανιταριών και της εξερεύνησης της άγριας φύσης. Θυμάμαι που κάναμε βόλτες με τον φύλακα και τον πατέρα μου στο δάσος, μου έδειχνε τα βότανα και μου έλεγε τις λαϊκές ονομασίες και τις ιδιότητες τους. Από τότε μέχρι και σήμερα συλλέγω τα βότανα μου, τα αποξηραίνω και ενίοτε φτιάνω κρέμες, βάμματα και ροφήματα. Τότε ήταν που ξεκίνησα τα μπάνια με μεγάλη ποσότητα αφεψήματος βοτάνων για θεραπευτικούς λόγους. Σκεφτείτε ένα τσάι σε μέγεθος μπανιέρας. Μετά από χρόνια, αυτό το μπάνιο με βότανα έμελλε να αποδειχθεί σωτήριο όταν έγινα σχεδόν διπλάσιος από το οίδημα σε απελπιστικό βαθμό, όντας νεφροπαθής και σε αγωγή υψηλών δόσεων κορτιζόνης.

Αυτά τα χρόνια του φυσιοδιφισμού έμαθα να διακρίνω την μαγεία και την ομορφιά ακόμα και των πιό μικρών φυτών, των βρύων, των μανιταριών, αυτά που πρέπει να σκύψεις καλά και να σουφρώσεις και τα φρύδια για να διακρίνεις την χάρη και το μεγαλείο τους. Τέτοια λιλιπούτεια φυτά ξεπηδούν πλέον μέσα στα έργα μου σε διάφορους ρόλους και μεγέθη.

Το πρώτο φεστιβάλ γκραφίτι στην Ελλάδα έγινε στην Θεσσαλονίκη χωρίς άδεια από σχετικούς φορείς. Οι ομάδες (crews) που βάψαμε* στο γήπεδο του Απόλλωνα Καλαμαριάς ήμασταν οι SGB (Θεσσαλονίκη), TXC (Αθήνα) και MIB (Δράμα). Γέμισα σε τσάντες όσα σπρέι είχα και ετοίμασα μερικά σκίτσα για προσχέδια. Έπιασα την μια άκρη του τοίχου και ζωγράφισα όσο μεγαλύτερο γκραφίτι μπορούσα. Ως γνήσιος πιτσιρικάς, βλέπε ανώριμος, ήθελα να αποδείξω πόσο καλός ήμουν και όταν τελείωσα μέτρησα με βήματα και έγραψα στον τοίχο «20 meter piece». Το απόγευμα, όταν είχαμε ολοκληρώσει όλοι τα κομμάτια μας, σκεφτήκαμε να γράψουμε τα ονόματα από τα crews να πλαισιώνουν ένα ζωγραφισμένο σπρέι. Πάνω που τελειώναμε εμφανίστηκε ένα περιπολικό της αστυνομίας. Ο Jason από SGB πήγε να τους μιλήσει, να «λύσει» την παρεξήγηση. Τους είπε ότι είχαμε άδεια από τον Δήμο -δεν είχαμε- και φύγανε χωρίς παρατράγουδα. Κάπως έτσι, αβίαστα και φυσικά, εγκαινιάστηκε ένα νέο κεφάλαιο του γκραφίτι στην Ελλάδα. Εισήλθαμε στην εποχή των φεστιβάλ και της δικτύωσης των λιγοστών ακόμα graffiti writers σε ολόκληρη την χώρα.

Τα χρόνια που ακολούθησαν ταξίδευα σε διάφορες πόλεις της Ελλάδας για να βάψω. Αυτό που γινόταν ήταν ότι ένας γκραφιτάς από την Κατερίνη για παράδειγμα, επέλεγε έναν κατάλληλο τοίχο, έπαιρνε άδεια, ίσως και κάποια σπρέι χορηγία από τον Δήμο και μας καλούσε. Ήταν ωραία χρόνια, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ήταν η εποχή της αθωότητας του ελληνικού γκράφιτι.

* Στην αργκό των γκραφιτάδων: κάναμε/ζωγραφίσαμε γκράφιτι.

Κάπου στα 17 με 18 μου χρόνια χωρίζουν οι γονείς μου. Ήταν μάλλον κινηματογραφικός ο χωρισμός και συζητήθηκε αρκετά από τον κοινωνικό περίγυρο, ειδικά στα χωριά καταγωγής μου. Ακόμα δεν μπορώ να εντοπίσω όλους τους τρόπους με τους οποίους με επηρέασε αν και με την πάροδο του χρόνου άρχισα να αντιλαμβάνομαι συμπεριφορές και νοοτροπίες μου που ανάγονται στον χωρισμό. Συνέπεσε πάντως με την κατά νόμο ενηλικίωση μου και την μετακόμιση μου από την διαλυμένη πλέον οικογενειακή στέγη στην αχανή μητρόπολη. Δεν φοβήθηκα το άγνωστο, κουβάλησα όμως μαζί μου τις πληγές και τους προβληματισμούς για την φύση των ανθρωπίνων σχέσεων και την θέση μου σε έναν απρόβλεπτο και μεταβαλλόμενο κόσμο. Θυμάμαι να κάθομαι τα βράδια στο πρώτο μου σπίτι στην Κυψέλη, μπροστά στο υπερυψωμένο παρτέρι που είχα φυτέψει κρεμμύδια, σκόρδα, πιπεριές και μελιτζάνες και να συλλογιέμαι για τα παρελθόντα και για το επέκεινα. Εκείνη την χρονιά ήταν που ξεκίνησε και η περιπέτεια με τα νεφρά μου που έμελλε να με συντροφεύει για το υπόλοιπο της ζωής μου.

Αναλογιζόμενος σήμερα το μονοπάτι που εν τέλει ακολούθησα, οι σπουδές ζωγραφικής στην Σχολή Καλών Τεχνών ήταν μάλλον πεπρωμένο παρά επιλογή. Υπήρχαν δύο σχολές στην Ελλάδα τότε, μια στην Αθήνα και μια στην Θεσσαλονίκη. Από μια συγγενή μου που έμενε Αθήνα, νομίζω την ξαδέρφη μου την Βούλα, έμαθαν οι γονείς μου ότι υπήρχε ένα εργαστήρι στο οποίο γινόταν προετοιμασία για τις εξετάσεις εισαγωγής στην Σχολή. Έχω ακόμα το απόκομμα με το τηλέφωνο του Στέφου, γραμμένο σε χαρτί από κούτα τσιγάρων στο καφενείο του παππού μου. 18 ετών, κατευθείαν με το που τελειώνω το λύκειο, φεύγω για Αθήνα. Γνήσιο παιδί των λουλουδιών, λες και μόλις το επέστρεψα από το Woodstock, με χαϊμαλιά από κοχύλια και καρπούς, το μακρύ μαλλί και το ταγάρι μου, ανακαλύπτω την ζωή στην μητρόπολη.

Στον Στέφο πήρα τις πρώτες και καθοριστικές βάσεις στην ζωγραφική και το σχέδιο. Σχεδίαζα μανιωδώς τις περισσότερες ώρες τις ημέρας και κάποιες φορές συνέχιζα μέχρι να με πάρει ο ύπνος στο καβαλέτο. Ένα από αυτά τα πρωινά, θυμάμαι να ξυπνάω στο καβαλέτο και να παρατηρώ την σοδειά της βραδινής δουλειάς. Σχεδίαζα την προτομή του Σκιπίωνα και όπως είθισται στα σχέδια προτομών που απαιτείται ακρίβεια, μετρούσα με την «βελόνα». Κάποια στιγμή, κατά την διάρκεια της νύχτας, σημείωσα λάθος ένα μέτρημα και όλη η δεξιά πλευρά του κεφαλιού βγήκε ζουλιγμένη. Ήταν σαν να τον είχε σφίξει μέγγενη. Δεν πτοήθηκα βέβαια, οι ολονυχτίες συνεχίστηκαν. Η αλήθεια είναι ότι μέχρι και σήμερα τις περισσότερες φορές ζωγραφίζω τα βράδια. Η ησυχία, η έλλειψη περισπασμών και οι χθόνιες δονήσεις της νύχτας βοηθούν στην αυτοσυγκέντρωση και στην ενδοσκόπηση.

Στον Στέφο πρωτογνώρισα την Νωπογραφία. Ήταν ένα μεσημέρι στο χάραμα του καλοκαιριού όπου ανοίγοντας την πίσω πόρτα του ισογείου στο εργαστήρι της οδού Πόρου, αντικρίζω τον Βασίλη να ζωγραφίζει με πινέλο στο τοιχάκι της αυλής διάφορα πουλιά. Μου έκανε μεγάλη εντύπωση γιατί το χρώμα είχε μια διαφάνεια, ήτανε ματ και η παλέτα γήινη και γλυκιά. Δεν έμοιαζε ούτε με ελαιογραφία, ούτε με ακρυλικό, ούτε καν με ακουαρέλα. Ήτανε νωπογραφία, γνωστή και με τον λατινικό όρο fresco. Ήταν μια αποκάλυψη και ένα ευήλιο παράθυρο στον σαγηνευτικό κόσμο των τεχνικών ζωγραφικής. Ο Βασίλης ήταν δάσκαλος στο εργαστήρι του Στέφου, μάλιστα ο μόνος που ειδικευόταν στο χρώμα. Η σπουδή στο χρώμα γινόταν με ξυλόκολλες για συνδετικό μέσο (συνήθως Atlacol και Vinavyl) και χρωστικές σε σκόνη. Δουλεύαμε σε χαρτόνι 50 x 70 εκ. το κλασσικό μέγεθος των εξετάσεων εισαγωγής. Σκοπός δεν ήταν να βγάλεις ένα ωραίο έργο, σκοπός ήταν να μάθεις τους νόμους του σχεδίου και του χρώματος και να αρχίσει να μορφοποιείται σιγά σιγά το προσωπικό μας ύφος. Βγάζαμε δηλαδή παραγωγή. Δεκάδες επί δεκάδων στησιμάτων, μουτζουρών και πειραματισμών. Πού και που, μετά από πολλά σχέδια, έβγαιναν και μερικά ολοκληρωμένα και αξιοπρεπή σχέδια. Κάποια λίγα τα έχω σώσει και τα έχω μέχρι και σήμερα.

Έμαθα πολλά σε εκείνο το εργαστήρι, από τον Βασίλη, τον Χρήστο, τον Τίμο, τον ίδιο τον Στέφο και από άλλους των οποίων τα ονόματα μου διαφεύγουν. Πολλά βέβαια έμαθα και από τους συμμαθητές μου. Το κλίμα και η ώσμωση του εργαστηρίου ήταν το ιδανικό περιβάλλον για τον εμβαπτισμό μου στον κόσμο της ζωγραφικής.

Κατοικούσα στην Άνω Κυψέλη, στην οδό Ελικώνως, όταν αρρωσταίνω και αρχίζω να ψήνομαι στον πυρετό. Το πως προέκυψε αυτή η αρρώστια είναι μια ιστορία αγνής νεανικής βλακείας και πεπρωμένου. Ένα μεσημέρι βγήκα στον κήπο, στο κτήριο της οδού Πόρου του εργαστηρίου του Στέφου. Εκεί υπήρχε ένας υπερήλικας Φίκος που είχε γίνει κανονικό δένδρο. Δίπλα στον κορμό είχε τραπεζάκι και δύο καρέκλες. Όπως καθόμουν, βλέπω σφηνωμένη στην διχάλα του κορμού μια νάιλον συσκευασία από χαρτομάντηλα γεμάτη με μανιτάρια. Με έκπληξη αναγνωρίζω ότι είναι τους είδους Ψιλοκύβης που ανήκουν στα παραισθησιογόνα. Τα παίρνω και αρχίζω να ρωτάω στο εργαστήριο ποιανού είναι. Τα είχε συλλέξει μια κοπέλα από ένα παρτέρι στο κέντρο της Αθήνας κοντά στις στήλες του Ολυμπίου Διός.

-Κράτησε τα αν θέλεις, δεν τα χρειάζομαι. Τα μάζεψα γιατί μου φάνηκαν ωραία.

Την επόμενη ημέρα πήγα στο εν λόγο παρτέρι το οποίο βρίσκεται επάνω στην Λεωφόρο Βασιλίσσης Αμαλίας. Μανιτάρια δεν βρήκα αλλά πέτυχα ένα σκύλο που κατουρούσε στο παρτέρι. Είχα όμως ακόμα τα μανιτάρια που βρήκα στο εργαστήρι. Τότε πήρα την φαεινή απόφαση να τα φάω, ωμά. Όπως αποδείχθηκε στην συνέχεια, ψυχοτρόπες ιδιότητες δεν είχαν, είχαν όμως στρεπτόκοκκο και σταφυλόκοκκο. Έτσι ξεκίνησε η αρρώστια που θα κατέληγε σε νεφρωσικό επεισόδιο και την απώλεια μετά από μερικά χρόνια των νεφρών μου. Για να καταφέρω να κατακτήσω την νεφροπάθεια τελικού σταδίου σε τόσο μικρή ηλικία, βοηθήσανε μια σειρά από παράγοντες. Ένας ήταν η γενετική προδιάθεση. Άλλος ήταν το χαλασμένο ηλεκτρονικό θερμόμετρο που είχε η κοπέλα μου, δώρο του πατέρα της. Νομίζω πρέπει να το είχε φέρει από το εξωτερικό μιας και ταξίδευε συχνά για δουλειές και στην Ελλάδα τότε δεν ήταν διαδεδομένα. Δεν ξέρω αν πωλούνταν καν, εγώ τότε το πρωτοείδα στην ζωή μου. Αυτό το gadget τελικά έπαιξε τον διαβολικό ρόλο του μιας και είχε χαλάσει και έδειχνε κάποιους βαθμούς κάτω από την πραγματική θερμοκρασία. Πάνω από μια βδομάδα καιγόμουν από τον πυρετό και αυτό έδειχνε σχεδόν φυσιολογική θερμοκρασία. Το συνειδητοποιήσαμε όταν μετρήθηκε η κοπέλα μου και έδειξε ότι είχε υποθερμία! Τελικά αποφάσισα να πάω σε γιατρό και διαλέξαμε στην τύχη μια παθολόγο στην Κυψέλη. Αυτή με την σειρά της δυσκολεύτηκε να καταλήξει σε διάγνωση και να μου δώσει κάποια αγωγή. Μου είπε ότι χρειάζεται να κάνω μια εξέταση που γίνεται μόνο σε νοσοκομείο και ότι γνωρίζει ένα γιατρό στο ΚΑΤ στον οποίο θα πήγαινα συστημένος για να κάνω την συγκεκριμένη εξέταση. Ήταν νωρίς το απόγευμα που πήγαμε στα επείγοντα για να βρούμε τον γιατρό και να κάνουμε την πολυπόθητη εξέταση. Στα επείγοντα γινόταν το αδιαχώρητο. Μετά από ώρα αναμονής, αποφασίζω να ρωτήσω μια νοσηλεύτρια αν μπορεί να φωνάξει τον γιατρό για να μιλήσω μαζί του. Ανοίγει η πόρτα και του συστήνομαι.

- Με στέλνει η κυρία τάδε για να κάνω την τάδε εξέταση.

- Περίμενε εδώ, όταν αδειάσω θα σε φωνάξω.

Πρέπει να είχανε περάσει πάνω από δυο ώρες και ο γιατρός άφαντος. ‘Εγώ είχα αρχίσει να ζαλίζομαι και να μην μπορώ να σταθώ στην καρέκλα. Εν τω μεταξύ ασθενείς μπαίναν και βγαίναν. Σπασμένα χέρια, φορεία, βαριές περιπτώσεις. Εγώ δεν είχα ιδέα τι είχα. Είχα φτάσει πλέον στα όρια μου, ξαναχτυπάω την πόρτα και ανοίγει ένας άλλος γιατρός αυτή τη φορά. Ξαναρωτάω αν ο μπορεί να φωνάξει τον συνάδελφο του που περίμενα να με καλέσει.

- Έχει φύγει ο συνάδελφος, σχόλασε...

Με παρατηρεί και ρωτάει γιατί ψάχνω τον συγκεκριμένο κύριο. Του λέω για την εξέταση, το θερμόμετρο, τα μανιτάρια δεν θυμάμαι αν τα ανέφερα.

- Έλα μέσα να σε εξετάσω.

Δεν ξαναβγήκα από την ίδια πόρτα. Από τα επείγοντα με κάνανε κατευθείαν εισαγωγή. Το μενού της νοσηλείας μου περιελάβανε και βιοψία νεφρού. Το βράδυ μετά την βιοψία, έπρεπε να παραμείνω ανάσκελα και κυριολεκτικά ακίνητος για να κλείσει η τομή. Ήταν από τα χειρότερα βράδια της ζωής μου. Έκανα και άλλες βιοψίες έκτοτε, μάλιστα είχα κάνει και μια αποτυχημένη πριν, όντας ακόμη παιδί, καμία όμως δεν συγκρίνεται με εκείνη την ατέρμονη νύχτα... Όταν πήγαιναν να κλείσουν τα μάτια μου, η Μητέρα μου που ξενυχτούσε στο προσκέφαλό μου, με ξυπνούσε για να μην κουνηθώ κατά λάθος στον ύπνο μου και αιμορραγήσει η τομή.

Η διάγνωση βγήκε και ήταν νεφροπάθεια τελικού σταδίου. Ο χρόνος μετρούσε αντίστροφα μέχρι να χαλάσουν τελείως τα νεφρά μου και να αρχίσουν άλλες περιπέτειες. Σύντομα, ήρθε η ώρα της εξαγωγής. Η υπεύθυνη γιατρός μου σύστησε να αρχίσω αγωγή κορτιζόνης. Εγώ τώρα, όντας ανήσυχο και δύσπιστο πνεύμα, αποφασίζω να κάνω την δική μου έρευνα περί κορτιζόνης πριν αποφασίσω. Πηγαίνω στην βιβλιοθήκη της Ιατρικής σχολής Αθηνών και αρχίζω να διαβάζω για την κορτιζόνη. Θυμάμαι ένα μικρό και ιδιαίτερα χοντρό βιβλίο που είχε διάφορα φάρμακα και τις παρενέργειες τους σε μορφή λεξικού. Στο λήμμα κορτιζόνη, απαριθμούσε πάμπολες παρενέργειες και πρέπει να γέμιζε δυο-τρεις σελίδες. Σοκαρίστηκα. Καταλήγω σε άλλη μια φαεινή απόφαση λοιπόν και αρνούμαι να πάρω κορτιζόνη. Αρκετά χρόνια μετά, συνειδητοποίησα ότι ήταν τραγικό λάθος που το πληρώνω και θα το πληρώνω ακριβά για το υπόλοιπο της ζωής μου. Έκτοτε βέβαια, οι ενδοιασμοί μου για την λήψη φαρμάκων εξαφανίστηκαν. Το πλήρωσα ακριβά εκείνο το μάθημα και ακόμα δεν ξεχρέωσα.

Όσο είχα ακόμα το μαγαζί, διοργάνωσα το Fumez Railside Festival στην Δράμα. Το σκεφτόμουν από καιρό πόσο ιδιαίτερο θα ήταν ένα φεστιβάλ γκραφίτι στις γραμμές των τρένων. Οι περισσότεροι γκραφιτάδες εμβαπτίζονται σε κάποια φάση της διαδρομής τους σε βάψιμο τρένων. Είναι ένα φετίχ του χώρου, αρχετυπικό θα έλεγα.

Είχε έναν ρομαντισμό το εγχείρημα και σίγουρα ήταν μια πρόκληση, δεδομένης της -εύλογα- αρνητικής στάσης των ανθρώπων του σιδηροδρόμου για το γκράφιτι. Τελικά κατάφερα να εξασφαλίσω τις σχετικές άδειες μιας και οι αποθήκες δίπλα στις γραμμές ανήκουν στην Ένωση Αγροτικών Συνεταιρισμών Δράμας και όχι στον ΟΣΕ. Τα γραφιστικά (αφίσες και flyers) τα δουλέψαμε με τον Tera, φίλο και συνοδοιπόρο με τον οποίο είχαμε ιδρύσει και τις ομάδες γκραφίτι Fumez from Above και M.I.B. πριν από χρόνια. Έδωσα δωρεάν σπρέι στους συμμετέχοντες και κανόνισα να πληρωθούν τα έξοδα διαμονής, τα μεταφορικά και αμοιβές για τους μουσικούς που κάλεσα από την Αθήνα.

Το φεστιβάλ έγινε και είχε επιτυχία. Μετά από χρόνια, φίλοι που συμμετείχαν μου είπαν ότι ήταν πρωτοποριακό για την εποχή του, αλλά όπως συμβαίνει συνήθως σε τέτοιες περιπτώσεις, όταν το έστησα, ούτε το φανταζόμουν ούτε το επεδίωκα.

Στο φεστιβάλ είχα καλέσει για να παίξουνε τον MC Dash από Αθήνα, τον MC Bronco από Καβάλα και το Drum n Bass crew Funxion επίσης από Αθήνα. Η μικροφωνική στήθηκε έξω, ανάμεσα στις αποθήκες και η μέρα ήταν ζεστή και ηλιόλουστη. Δεν μπορούσα να φανταστώ ότι θα είχε τόσο κόσμο. Ήρθε μάλιστα και ένα Δημοτικό σχολείο με τους δασκάλους και ήταν πραγματική εορτή. Μόνο τα σουβλάκια και το μαλλί της γριάς έλλειπαν. Προσωπικά δεν κατάφερα να βάψω εκείνη τη μέρα. Έτρεχα να διαχειριστώ τα απρόοπτα που προέκυπταν αλλά και πάλι πέρασα καλά. Μόνο η ενέργεια και η εικόνα όλων αυτών των γκραφιτάδων που είχαν έρθει και από άλλες πόλεις, ήταν αρκετά για να γεμίσω με ικανοποίηση. Χρήματα δεν έβγαλα, αντιθέτως έβαλα και από την τσέπη μου. Δεν το μετανιώνω όμως. Ήταν από τις διοργανώσεις που μένουν χαραγμένες στη μνήμη και διαδραματίζουν τον μικρό τους ρόλο στην ανάπτυξη του πολιτισμού.

Μετά την αρχική διάγνωση νεφροπάθειας, γνώριζα ότι ο χρόνος μετράει αντίστροφα για να χάσω τα νεφρά μου. Έπρεπε να διαλέξω ένα ιατρό να τον εμπιστευτώ για να με αναλάβει. Πηγαίνω λοιπόν στο ιατρικό βιβλιοπωλείο/εκδοτικό οίκο Λίτσα στην Θεσσαλονίκη και αρχίζω να ψάχνω στον τομέα της Νεφρολογίας. Επιλέγω το σύγγραμμά «Κλινική Νεφρολογία» του καθηγητή Μενελάου Παπαδημητρίου.

Έτσι ξεκίνησε η δια βίου σχέση μου που διατηρείται αδιάλειπτα μέχρι σήμερα με την Νεφρολογική κλινική του Ιπποκρατείου Νοσοκομείου Θεσσαλονίκης. Είδα να αλλάζουν αρκετοί διευθυντές και διευθύντριες, γνώρισα πολλούς ιατρούς και νοσηλευτές/ριες και απέκτησα προσωπικές σχέσεις φιλίας με κάποιους εξ αυτών. Έζησα απίστευτες ιστορίες στον μικρόκοσμο του Ιπποκρατείου και έμαθα να έχω κατανόηση και σεβασμό για όλα τα επαγγέλματα του νοσοκομειακού μικροσύμπαντος και όχι μόνο. Διδάχθηκα πολλά για την στάση του ανθρώπου μπροστά στον φόβο των ανίατων νόσων και για τον τρόμο του θανάτου. Δεν θα ξεχάσω ποτέ την απρόσμενη απάντηση ενός συνανθρώπου μας όταν έμαθε από τους γιατρούς ότι έχει νεφρωσικό σύνδρομο τελικού σταδίου. Η διάγνωση σήμαινε ότι τα νεφρά δεν κάνανε πλέον την δουλειά τους και έπρεπε να αρχίσει αιμοκάθαρση. Κύριος μετρίου αναστήματος, συγκροτημένος και ευθυτενής. Θυμάμαι και την οικογένεια του. Είχε έρθει με την γυναίκα και τον υιό του. Νοσηλευόμουν στο ίδιο δωμάτιο και το όλο περιστατικό εκτυλίχθηκε μπροστά μου. Περάσαν οι ιατροί στην κύρια επίσκεψη τους γύρω στις δώδεκα και μισή το μεσημέρι και έμαθε το αποτέλεσμα των εξετάσεων και τα κακά μαντάτα. Έκατσε για λίγο αμίλητος και μετά, ψύχραιμος, γυρίζει στους δικούς του και λέει:

- Δεν θα ξεκινήσω αιμοκάθαρση. Προτιμώ να συνεχίσω έτσι και όσο πάει.

Ήταν φανερό ότι η απόφαση του δεν ήταν προϊόν φόβου ή άγνοιας κινδύνου. Δεν μπορώ να εξηγήσω πως το ξέρω αλλά δεν έχω την παραμικρή αμφιβολία για αυτό. Είχε επιλέξει να ακολουθήσει την φυσική εξέλιξη της ζωής του και να πεθάνει. Δεν θα ήταν πάνω από 60 ετών.

Αποκτούν πολύ διαφορετική υφή και ποιότητα η ζωή και ο θάνατος μας όταν είναι συνειδητές επιλογές.

Εκείνη την περίοδο, μετακομίζω στην Θεσσαλονίκη και με φιλοξενεί η αδερφή μου η Ελένη η οποία κατοικούσε εκεί και σπούδαζε φιλοσοφία-παιδαγωγική. Αρχίζω να διαβάζω για τον Ερμητισμό και τον Ταοϊσμό. Για τον Σαμανισμό διάβαζα ήδη αλλά υπό το πρίσμα της νεφροπάθειας, η αναζήτηση παίρνει νέα τροπή. Σύντομα ανακαλύπτω και τους Αναχωρητές του Ορθοδόξου Χριστιανισμού και γοητεύομαι. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον μου προκαλούν οι θρησκευτικές εμπειρίες των ασκητών και ξεκινάει η αναζήτηση μου για το φαινόμενο της έκστασης και των εξωσωματικών εμπειριών. Είχα και κάποιες προσωπικές εμπειρίες τέτοιου είδους, αλλά δεν είναι εδώ το πλαίσιο για να επεκταθώ. Εκείνη την περίοδο είναι που αρχίζω και εντοπίζω για πρώτη φορά κοινά σημεία μεταξύ διαφορετικών πνευματικών παραδόσεων και την προέλευση των θρησκειών από τον Σαμανισμό, τον Ανιμισμό και τον παρεξηγημένο Πολυθεϊσμό.

Ο κ. Παπαδημητρίου, ο ιατρός που με παρακολουθούσε βγαίνει εν τω μεταξύ στην σύνταξη και βλέπει πλέον τους ασθενείς του στο Διαβαλκανικό Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης. Ένα ωραίο μεσημεράκι λοιπόν, καθώς μπαίνω στο γραφείο του για την τακτική μου εξέταση, με φωνάζει από απόσταση:

-Θανασάκη ξεκινάς αιμοκάθαρση!

Σοκ.

- Μα πως;

- Σε μύρισα με το που μπήκες. Μυρίζει η ουρία..!

Βλέπετε, όταν μειωθεί η δυνατότητα των νεφρών να καθαρίζουν το σώμα, η ουρία που δεν αποβάλλεται από το σώμα συσσωρεύεται και μυρίζει μέσω του ιδρώτα. Η έμπειρη μύτη του καθηγητή την εντόπισε από μακριά.

Κάπως έτσι θα ξεκινήσω και θα συνεχίσω την αιμοκάθαρση για πάνω από ένα έτος. Θα μπορούσα να κάνω απευθείας μεταμόσχευση μιας και δωρητής νεφρού ήταν ο Πατέρας μου και δεν χρειαζόταν να περιμένω να βρω από την λίστα. Ο καθηγητής μου σύστησε να κάνω για ένα χρόνο αιμοκάθαρση για να καθαρίσει πρώτα ο οργανισμός μου. Κυλάει λοιπόν ο χρόνος και έρχεται η ώρα του χειρουργείου. Δεν καταλαβαίνω τον φόβο που έχουν πολλοί για τα χειρουργεία με ολική νάρκωση. Αληθεύει ότι κάθε φορά που κάνει κάποιος ολική νάρκωση υπάρχει το ενδεχόμενο να μην ξαναξυπνήσει. Οι πιθανότητες βέβαια είναι λίγες. Όπως το σκέφτομαι εγώ πάντως, δεν υπάρχει λόγος ανησυχίας. Κατ’ αρχάς για να κάνει κάποιος χειρουργείο με ολική νάρκωση, πρέπει να συντρέχει επαρκώς σοβαρός λόγος. Δεν έχω συναντήσει μέχρι στιγμής κάποιον χομπίστα χειρουργολάγνο. Όταν μπαίνεις για χειρουργείο λοιπόν και είσαι ξάπλα με την πράσινη ποδιά στο μεταλλικό κρεβάτι, σου βάζουν αυτήν την διάφανη πλαστική μάσκα και παίρνεις ανάσες μετρώντας μέχρι το δέκα. Προσωπικά δεν έχω φτάσει ποτέ μέχρι το πέντε, ούτε καν μέχρι το τέσσερα. Στο τρία συνήθως σβήνουν τα πάντα. Μετά, αν είσαι ακόμα ζωντανός, ξυπνάς στο δωμάτιο της κλινικής. Αν δεν είσαι, μάλλον δεν ξυπνάς. Σε κάθε περίπτωση δεν μπορώ να δω τον λόγο ανησυχίας. Στο πρώτο ενδεχόμενο, η επέμβαση έγινε, είσαι ζωντανός και πάμε παρακάτω. Στο δεύτερο, το καντήλι σου έσβησε και ούτε ταλαιπωρήθηκες αλλά και ούτε το κατάλαβες. Σίγουρα υπάρχουν πολλοί χειρότεροι τρόποι να πεθάνει κανείς.

Ξυπνάω στο κρεβάτι μου λοιπόν και μετά από μερικές ημέρες βγαίνει το πόρισμα. Η επέμβαση πέτυχε. Επόμενο στάδιο, η καραντίνα. Την πέρασα στο σπίτι της αδερφής μου στην Θεσσαλονίκη στην οδό Βασιλίσσης Όλγας. Αυτή την παρθενική μου καραντίνα την πήρα πολύ σοβαρά. Μια συνήθεια μου τους ζεστούς μήνες κυρίως, είναι να διαβάζω Κυριακάτικες εφημερίδες, δύο με τρείς κάθε φορά. Από υπερβάλλοντα ζήλο, για να μην συναντήσω άνθρωπο όταν πήγαινα για εφημερίδες, κατέβαινα στις 06:30 τα χαράματα! Μόλις άνοιγε το περίπτερο. Υπ’ όψιν το περίπτερο απείχε περίπου 15 μέτρα από την είσοδο της πολυκατοικίας...

Θέλω να σου εξομολογηθώ κάτι πρώτα. Από όλα τα προσωπικά που μοιράζομαι στο Χρονολόγιο, αυτή η ιστορία με προβλημάτισε περισσότερο ως προς το αν είναι καλή ιδέα να την δημοσιεύσω. Τελικά το έκανα. Γιατί;

Γιατί ένα από τα μαθήματα που μου έδωσε η περιπέτεια της υγείας μου είναι η συνειδητοποίηση ότι ο φόβος της κριτικής, της υποδοχής του λόγου και του έργου μας από τους άλλους, μας κάνει όλους φτωχότερους. Και ως ανθρώπινο είδος και ως προσωπικότητες ξεχωριστά. Δεν μας προστατεύει, μας αποξενώνει και μας εμποδίζει να ωριμάσουμε.

Η ιστορία αυτή λοιπόν συνέβη στο νοσοκομείο Ιπποκράτειο Θεσσαλονίκης, δεν ανακαλώ σε ποιο έτος ακριβώς, αλλά πάντως φοιτούσα ακόμη στην Καλών Τεχνών. Θυμάμαι ότι νοσηλευόμουν για αρκετές μέρες στην Νεφρολογική Κλινική, τρίτος όροφος, στο προτελευταίο δωμάτιο από το τέλος του διαδρόμου. Ήτανε τρίκλινο και εγώ είχα το πρώτο κρεβάτι όπως έμπαινες από τη πόρτα. Μακρόστενο δωμάτιο με τα κρεβάτια κατά σειρά, το ένα δίπλα στο άλλο.

Μια ωραία πρωία μου ανακοινώνουν ότι το αποτέλεσμα της βιοψίας που είχα κάνει στην ουροδόχο κύστη, είχε ενδείξεις κακοήθειας.

-Μάλιστα. Το σκεφτόταν δηλαδή... θα γίνει καρκίνος -δεν θα γίνει καρκίνος.

Εκείνο το μεσημέρι, καλοκαιράκι πρέπει να ήταν, βαρούσε ο ήλιος κι η ζέστη και είχα κάτσει στο κρεβάτι να επεξεργαστώ τα νέα. Η πλάτη μου στητή, ακουμπούσα πίσω στο κρεβάτι και είχα τα πόδια τεντωμένα μπροστά.

-Λοιπόν, Τανό, να τα βάλουμε σε μια σειρά. Έχεις μια νεφροπάθεια. Γεννήθηκες με δύο νεφρά και τώρα είσαι στο μηδέν. Ζωντανός βέβαια, τα εργαλεία της ιατρικής σήμερα κάνουν καλή δουλειά. Τώρα βέβαια έχουμε και ένα καρκίνο bonus. Τι σημαίνει αυτό; Άγνωστο. Τι μπορούμε να υποθέσουμε με ασφάλεια;

-Μπορεί να τα τινάξω σε ένα μήνα, σε δύο, πέντε, ή σε τριάντα χρόνια. Το σίγουρο είναι ότι το προσδόκιμο ζωής μου είναι πιό μετρημένο από των άλλων. Αυτό μου το εξασφάλισε ήδη η νεφροπάθεια. Τώρα βέβαια, αν μας βγει καρκίνος και ανάλογα με τις ορέξεις του, έχουμε και το σενάριο θάνατος έκπληξη. Καλά, δεν είναι ότι συνήθως μας ενημερώνει πριν έρθει, αλλά εδώ έχει ανέβει επίπεδο.

Ωραία. Ας πάρουμε τώρα το σενάριο ότι θα έρθει γρήγορα. Ας πούμε ότι έχω λίγους μήνες.

Χμμμ...

Μπαίνοντας στην ψυχολογία ότι μπορεί να χαιρετήσω* άμεσα, συλλογιέμαι αν πρόλαβα να ζήσω, αν είμαι ικανοποιημένος από την μέχρι τώρα διαδρομή μου. Κάνω μια αναπόληση και μου κάνει ακόμα και τώρα εντύπωση ότι άρχισα να ανακαλώ περιστατικά και μνήμες που τα είχα παντελώς ξεχάσει. Με τα μάτια κλειστά έβλεπα την ζωή μου σαν επεισόδια από σήριαλ. Με ένα αρχαϊκό μειδίαμα στο πρόσωπο παίρνω μια βαθιά ανάσα και συνειδητοποιώ ότι ακόμα και τώρα να φύγω, είμαι ικανοποιημένος. Είχα ζήσει πολλά και εύμορφα και θα μπορούσα να αποχωρήσω πλήρης. Υποψιάζομαι ότι αυτή η διαπίστωση, αυτό το γλυκό συναίσθημα, πιθανόν να έπαιξε ρόλο σε αυτό που ακολούθησε.

Ήμουν ακόμα καθισμένος στο κρεβάτι όταν κάτι άλλαξε μέσα μου. Με πλημμύρισε μια αίσθηση γαλήνης. Σαν να γίνεται έξαφνα η θάλασσα λάδι. Σαν να παύσανε μεμιάς όλοι οι άνεμοι και μια διαύγεια κυρίευσε τα πάντα. Ένιωσα ένα είδος ευτυχίας χωρίς αφορμή. Δεν υπήρχε εξωτερικό ερέθισμα για αυτό που ένιωθα, ήταν πηγαίο. Δεν σκεφτόμουν τίποτα, αυτό το θυμάμαι καθαρά. Είχα συνείδηση του περιβάλλοντος μου αλλά όχι με τον συνήθη τρόπο. Ήμουν εκεί αλλά δεν βίωνα τα όρια του χώρου ως περιοριστικά. Δεν υπήρχε συναισθηματική φόρτιση εκ μέρους του περιβάλλοντος και των ανθρώπων. Ένας χώρος νοσοκομείου μπορεί να μας προκαλεί στενοχώρια, η παραμονή σε ένα κρεβάτι νοσοκομείου, η αναστεναγμοί των διπλανών σου, όλα αυτά για παράδειγμα δεν είχαν αλλάξει. Άλλαξα όμως εγώ.

Δεν θέλω να το ονοματίσω γιατί δεν ξέρω πραγματικά τι ήταν και δεν χρειάζεται κατ’ ανάγκη να το προσδιορίσω. Δεν ξέρω ούτε πόσο διήρκησε. Πάντως επανήλθα στην συνηθισμένη συνειδητότητα όταν άνοιξε η πόρτα και μπήκε στο δωμάτιο η αδερφή μου με τον Κ. τον μέλλοντα άντρα της. Έχω την αίσθηση ότι μετά από αυτό δεν είμαι ο ίδιος άνθρωπος που ήμουνα πριν. Σαν να μετατοπίστηκε/άλλαξε η συνειδητότητα μου.

Διαβάζοντας την περιγραφή που δίνω μου φαίνεται πολύ ελλιπής, δεν μπορώ όμως να το περιγράψω καλύτερα. Ακόμα και να έγραφα σελίδες, δεν θα μπορούσα να το μεταφέρω επαρκώς. Ήταν πάντως ένα πνευματικό, μεταφυσικό μπορούμε να πούμε, βίωμα. Αυτό και άλλες εμπειρίες που δεν θα αναφέρω επιβεβαίωσαν βιωματικά ότι η πραγματικότητα, το Γίγνεσθαι πιό σωστά, δεν είναι μηχανιστικό-υλιστικό και σίγουρα δεν περιορίζεται σε αυτά που μπορούν να συλλάβουν οι αισθήσεις μας. Δεν περιορίζεται ούτε καν στα περιγραφόμενα από την σύγχρονη επιστημονική έρευνα ακόμα και αν συνυπολογίσουμε τις Θεωρίες των Χορδών και την Κβαντομηχανική. Αυτός που επιθυμεί να συλλάβει -μυηθεί το δυνατόν καλύτερα στην φύση του Γίγνεσθαι, θα βρει θησαυρούς στις πνευματικές και λατρευτικές παραδόσεις όλων των πολιτισμών που είδαν το φως του ήλιου από τις αρχές των αναζητήσεων του είδους μας. Δυστυχώς, αναλόγως ποια θρησκεία ή ιδεολογία επικρατεί σε κάθε εποχή, οι λοιπές παραδόσεις δυσφημίζονται ή δαιμονοποιούνται.

*πεθάνω, στην ελληνική αργκό.

Στην Καλών Τεχνών εισήχθηκα το 2014 αλλά ξεκίνησα τις σπουδές το 2015. Βλέπεις, το 2014 ήταν και όταν έκανα την πρώτη μεταμόσχευση και για ένα χρόνο έπρεπε να μείνω σε καραντίνα. Την καραντίνα την περνάω στην Θεσσαλονίκη και το 2015 ξαναμετακομίζω στην Αθήνα, στον Δήμο Ηλιούπολης, σε ένα σπίτι με μαγευτική θέα του λεκανοπεδίου.

Η σχολή ήταν ένας γοητευτικός μικρόκοσμος ο οποίος ομοίαζε με τον έτερο μικρόκοσμο του Στέφου, πολύ μεγαλύτερος όμως σε διαστάσεις και ποικιλία. Οι άνθρωποι και το κλίμα της ταίριαζαν με την ψυχοσύνθεση μου. Ένιωθα να ανήκω.

Κάναμε πλάκα μεταξύ μας ότι εδώ δεν είναι σχολή, είναι άσυλο ανιάτων. Αυτό τελικά δεν απέχει και πολύ από την πραγματικότητα. Οι «τρόφιμοι» και το προσωπικό του αυτού του καλλιτεχνικού ασύλου αποδείχθηκαν πολύ ενδιαφέρουσες περιπτώσεις ανθρώπων. Η ιδιαιτερότητα μάλιστα φοιτητών και διδασκόντων φαίνεται ότι περνάει με κάποιο τρόπο και στο διοικητικό προσωπικό και όλους όσους έρχονται σε συχνή επαφή με αυτό το σύμπαν. Όταν κάποιος διακατέχεται από δημιουργικές εμμονές, διαθέτει μια πολυμορφία από ιδιαιτερότητες ως ψυχοσύνθεση. Ταιριάζαμε όμως μεταξύ μας παρά τις ίντριγκες και τα καβγαδάκια μας.

Η σχολή υπήρξε για μένα και ένα μεγάλο σχολείο πολιτικής και κοινωνιολογίας. Χωρίς να το επιδιώξω, από μια περίεργη συγκυρία βρέθηκα ήδη από το πρώτο έτος να είμαι πρόεδρος του συλλόγου φοιτητών. Αυτό αποδείχθηκε μια τεράστια περιπέτεια που με σημάδεψε ιδιαίτερα. Η περιγραφή αυτής της περιόδου θα γέμιζε ένα ευμέγεθες βιβλίο. Χωρίς υπερβολή. Θα το αφήσουμε λοιπόν για κάποια άλλη στιγμή και θα το προσθέσουμε στα παραλειπόμενα αυτής της αυτοβιογραφίας.

Ο μεγάλος μου έρωτας στην σχολή ήταν το Εργαστήρι Νωπογραφίας και Φορητών Εικόνων στον δεύτερο όροφο των εργαστηρίων της Α.Σ.Κ.Τ. στην Πειραιώς. Εκεί βρήκα να διδάσκονται στην πράξη τεχνικές ζωγραφικής, αυτό δηλαδή που μπήκα στην σχολή για να μάθω. Καθηγητής του εργαστηρίου ήταν ο αείμνηστός Παύλος Σάμιος. Ο Δάσκαλος αγαπούσε βαθιά την ζωγραφική και τις αρχαίες τεχνικές. Φαινότανε στην λάμψη του πρόσωπού του όταν μιλούσε για αυτά. Θυμάμαι ένα βράδυ που είχαμε μαζευτεί στο τραπέζι στο βάθος του εργαστηρίου μια χούφτα φοιτητές με τον Δάσκαλο και η κουβέντα γύριζε γύρω από την νωπογραφία. Αφού μας ανέλυσε τις διαφορές μεταξύ της Ελληνικής και της Ρωμαϊκής τεχνικής νωπογραφίας, θυμήθηκε μια ιστορία από ένα ταξίδι του στην Πομπηία. Πως παρατηρούσε τα σημάδια και τις ραφές στις νωπογραφίες για να κατανοήσει πως είχαν φτιαχτεί και τι υλικά είχαν χρησιμοποιήσει. Αυτή η επιτόπια μελέτη έργων περασμένων αιώνων, η διαρκής σπουδή, οι πειραματισμοί με τις ιδιότητες των υλικών, το ξεψάχνισμα της βιβλιογραφίας, της αρχαίας και λιγότερο αρχαίας γνώσης, είναι ο πυρήνας της ζωγραφικής πρακτικής. Είναι αυτό που όταν συσσωρεύεται μέσα από το έργο διαδοχικών γενεών δημιουργών, συγκροτεί αυτό που λέμε παράδοση. Τα κηρύγματα και το μελάνι που ξοδεύουν ορισμένοι για να μας πείσουν για τον θάνατο(!) της τέχνης και το μπαγιάτεμα της παράδοσης είναι αποτέλεσμα σκέψεων θυσιασμένων σε βωμούς κατοπτρικών ιδεολογιών. Η παράδοση είναι ότι απομένει από τις ζωές μας ως συλλογική περιουσία του ανθρωπίνου γένους.

Στο εργαστήρι εκείνο απέκτησα τις βάσεις μου για την έρευνα στις αρχαίες τεχνικές αλλά και μια πληρέστερη κατανόηση της εξέλιξης των διαλέκτων της ζωγραφικής γλώσσας. Οι γλώσσα είναι η ζωγραφική. Εκ φύσεως διακριτή από την μουσική και το θέατρο για παράδειγμα που είναι επίσης γλώσσες δημιουργικής έκφρασης, σαφώς διαφορετικές όμως η μία από την άλλη. Διάλεκτοι είναι οι διαφορετικές τεχνικές της ζωγραφικής όπως η εγκαυστική, η ελαιογραφία και η ακουαρέλα για παράδειγμα. Όλες οι τεχνικές ζωγραφικής υπακούν στους νόμους της οπτικής, της χημείας, της σύνθεσης, της αισθητικής και της ανθρώπινης φυσιολογίας. Αυτά -και άλλα- είναι επί της ουσίας οι νόμοι της ζωγραφικής. Κάθε τεχνική όμως διαθέτει τους δικούς της νόμους, δυνατότητες και περιορισμούς που την ξεχωρίζουν από τις άλλες. Σε αυτό το εργαστήρι αποκρυσταλλώθηκε κάτι που διαισθανόμουν από πιτσιρικάς, όταν άρχισα τις πρώτες αποτυχημένες προσπάθειες μου να φτιάξω μόνος μου καμβά ζωγραφικής. Η ζωγραφική δεν ξεκινάει με ένα έτοιμο μουσαμά-ξύλο-χαρτί και αγορασμένα χρώματα. Η δημιουργία του έργου ξεκινάει από την δημιουργία του υποστρώματος και σταματάει στην δημιουργία του τελικού βερνικιού. Γιατί στο υλικό επίπεδο η ζωγραφική είναι εν τέλει χημεία. Κάθε συστατικό από τα διάφορα που συναποτελούν την βάση, το υπόστρωμα, τα χρώματα, τα mediums, τα ρετσίνια, τα βερνίκια, ό,τι χρησιμοποιείς και βάζεις στο έργο σου, επιδρά με τα υπόλοιπα συστατικά που έρχεται σε επαφή και μπορεί να τα αλλάξει προς το καλύτερο αλλά και προς το χειρότερο.

Αν η Ε.Π.Α.Σ.Κ.Τ. ήταν άνθρωπος θα ήταν σίγουρα γυναίκα. Από αυτές που μένουν ανεξίτηλα χαραγμένες στην μνήμη μας για τον έντονο, σκαμπρόζικο και ανοιχτόκαρδο χαρακτήρα τους. Το κάπως δύστροπο αρκτικόλεξο σημαίνει Ένωση Αποφοίτων της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών. Δεν γνωρίζω πολλά για τα χρόνια πριν από την Σταμούλια[1] περίοδο. Ένα από αυτά που θυμάμαι είναι ότι στο υπόγειο είχε διασωθεί ένα μηχάνημα που χρησιμοποιούσαν οι τότε φοιτητές για να τυπώνουν επαναστατικές προκηρύξεις επί δικτατορίας.

Αυτός ο ταπεινός σύλλογος είχε έδρα ένα καταπληκτικό μικρό-σύμπλεγμα δύο διώροφων νεοκλασικών κτιρίων ενωμένων με μια περίκλειστη αυλή τριών επιπέδων, κατάμεστων από δένδρα και πρασινάδα. Χτισμένα ψηλά στον βράχο της Ακρόπολης, ούτε ένα τσιγάρο δρόμος από τα σκαλιά του Παρθενώνα. Μπαίνοντας στον χώρο από μια κρυμμένη σε κοινή θέα ξύλινη πόρτα, νιώθεις να μεταφέρεσαι σε μια Αθήνα άλλης εποχής. Μια παλαιά πόλη με στρώσεις εποχών και ιστοριών, σκαλισμένων και ποτισμένων στα μάρμαρα και τις πέτρες γενεών Ελλήνων που ανάσαναν σε τούτο τον βράχο την ιστορία του.

Αυτή την γωνία ιστορίας μας την είχε παραχωρήσει η αείμνηστη Μελίνα Μερκούρη όταν διετέλεσε Υπουργός Πολιτισμού. Έχω την εντύπωση ότι ούτε η ίδια μπορούσε να φανταστεί πόσες ζωές θα επηρέαζε καταλυτικά με αυτήν την απόφαση της.

Η Ε.Π.Α.Σ.Κ.Τ. υπήρξε ένας ιδιότυπος φάρος αδιαμεσολάβητου πολιτισμού και σύγχρονης Ελληνικής τέχνης. Η λειτουργεία και η πορεία του χώρου δεν μπορεί να περιγραφεί με τα γνωστά καλούπια. Δεν ήταν καφετέρια αλλά σερβίραμε καφέ, δεν ήταν πολυχώρος αλλά φιλοξενούσαμε πολλών λογιών εκδηλώσεις και εργαστήρια, δεν ήταν μπαρ αλλά σερβίραμε και οινοπνευματώδη, δεν ήταν γκαλερί αλλά υποδεχθήκαμε και διοργανώσαμε πολυάριθμες εκθέσεις. Ήταν ένας χώρος φιλόξενος, ακομπλεξάριστος, πανέυμορφος και βαθιά ειλικρινής. Ένα καταφύγιο φιλοσοφικού στοχασμού και τέχνης στην καρδιά της Αθήνας, ένας ιδιότροπος μικρόκοσμος ευλογημένος με μια συνεχή ροή προσώπων από όλα τα μήκη και πλάτη της γης.

Η ψυχή της Ε.Π.Α.Σ.Κ.Τ. ήταν ο αείμνηστος Ιωάννης Σταμούλης. Ο Γιάννης εργαζόταν ως Εργαστηριακό Διδακτικό Προσωπικό (Ε.ΔΙ.Π.) στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών της Αθήνας. Όταν ανέλαβε πρόεδρος ο Γιάννης, ο χώρος ήταν κλειστός, κάπως χρεωμένος και σε κατάσταση εγκατάλειψης. Δεν μέμφομαι τους προκατόχους δεδομένου ότι δημιουργήσανε πολλές από τις εγκαταστάσεις που εμείς βρήκαμε έτοιμες όπως τους εκθεσιακούς χώρους με ειδικό φωτισμό για παράδειγμα. Απλώς είχε κλείσει ένας κύκλος και με τον Γιάννη άνοιξε ένας νέος. Ξανάνοιξε τον χώρο με την βοήθεια του επίσης αείμνηστου Γιώργου Σιδοριάδη, του Πόντιου (γνωστού μετέπειτα και ως Cido), τότε φοιτητή στην Α.Σ.Κ.Τ. και του Θεόδωρου Γυπαράκη, φίλου του Γιάννη από το Μοσχάτο και γνήσιο φιλότεχνο. Λίγο αργότερα βρέθηκα και εγώ στην παρέα και έδεσα. Από τον στενότερο και τον ευρύτερο κύκλο της Ε.Π.Α.Σ.Κ.Τ. περάσανε πολλές ασυνήθιστες προσωπικότητες. Φοιτητές και απόφοιτοι, καλλιτέχνες, γκαλερίστες, καθηγητές, επιμελητές και άνθρωποι των γραμμάτων κάθε κοπής και καταβολής, DJ’s, επιχειρηματίες, φοιτητές άλλων σχολών, ταξιδιώτες, αναρχικοί, δεξιοί κι αριστεροί...

Τον Γιάννη τον πρωτοσυνάντησα στο εργαστήρι ζωγραφικής του Σπηλιόπουλου. Είχα πάει να δω την φίλη μου την Χαρά (γνωστή πλέον και ως Άννα Γούλα) που ζωγράφιζε τότε έργα στο ύφος των παλιών διαφημίσεων κινηματογραφικών ταινιών[2]. Ο Γιάννης καθόταν σταυροπόδι στην στάση του σκεπτόμενου του Ροντέν με το τσιγάρο στο χέρι και μόλις μπήκα στον χώρο με κάρφωσε με το κλασσικό διαπεραστικό και αδιάκριτο βλέμμα του. Η μορφή του παρέπεμπε σε Ορθόδοξο ασκητή μετά από παρατεταμένη νηστεία. Ψηλός, λιπόσαρκος τύπος με μακρύ μαλλί πιασμένο κοτσίδα, τζιν παντελόνι και λευκό κοντομάνικο χωρίς μάρκα και σχέδια. Με το καλημέρα, που λένε, πιάσαμε την κουβέντα για την ελευθερία της τέχνης. Εκεί, στην πίσω γωνία του πίσω κτηρίου της Καλών Τεχνών, χωρίς να το ξέρω, είχα γνωρίσει τον μέντορα μου. Με τον Γιάννη έμελλε να μας συνδέσει βαθιά φιλία που κράτησε μέχρι τέλους. Δεν ήταν εύκολος άνθρωπος αν είχε αναλάβει να σε προπονήσει. Ειδικά με εμένα ήτανε ανηλεής. Με βοηθούσε και με τσιγκλούσε συστηματικά και χωρίς αυτόν δεν ξέρω πως θα είχα εξελιχθεί ως καλλιτέχνης αλλά και ως άνθρωπος. Ήλεγχε την αμετροέπεια και την ξεροκεφαλιά μου και έδειξε τεράστια υπομονή μαζί μου. Ένας τρόπος για να καταλάβεις πότε κάποιος σου έχει σταθεί ως μέντορας είναι να παρατηρήσεις πόσο συχνά αντηχούν τα λόγια του στην καθημερινότητα σου. Τα λόγια του Σταμούλια (έτσι τον φώναζε ο Γιώργης ο Πόντιος) τα ακούω πολύ συχνά ως φωνή σύνεσης και γείωσης. Προσπαθούσε να μαζέψει το ιπτάμενο εγώ μου και φυσικά αυτό δεν είναι μια ευχάριστη διαδικασία. Κλοτσούσα. Πολύ. Υπήρχε κατά συνέπεια μια διαρκής τριβή που όμως ήταν, τις περισσότερες φορές, εξόχως παραγωγική και επωφελής. Θυμάμαι να σχεδιάζω στον πάνω όροφο του εξωτερικού κτηρίου με τα κάρβουνα στα χέρια, μουτζούρης, απορροφημένος στο έργο, αποκομμένος από το έξω, και να ακούω την γνώριμη φωνή του...

- Τι θα γίνει ρε παίχτη με εσένα..! Για πάρε μια ανάσα και ξαναδέστο! Μήπως η σύνθεση θέλει κάτι..;

Ψυχρολουσία.

- Τι έγινε πάλι ρε γ.... (;!) άναβα την πίπα μου και στεκόμουν. Ναι, ήθελε καλιμπράρισμα...

Το ξαναδούλευα και μετά κατέβαινα τις ξύλινες σκάλες ως το τραπέζι που μαζευόταν η παρέα και διάφοροι νέοι και παλιοί φίλοι.

Εκείνο το λιτό μαύρο μεταλλικό τραπέζι, το πρώτο μόλις έμπαινες στον χώρο, ήταν το κέντρο βάρους της Ε.Π.Α.Σ.Κ.Τ. Κάτι σαν συνοριακό φυλάκιο. Για να εισέλθεις στα ενδότερα περνούσες από μπροστά και πολλοί σκάλωναν στο μαγνητικό πεδίο του. Αρκετοί από αυτούς κατέληγαν σε έναν απρόσμενο κύκλο ερωταποκρίσεων με τον Γιάννη και την παρέα και κάποιοι εξ’ αυτών κολλούσανε και εντάσσονταν στον στενότερο κύκλο. Αν διαλέγαμε κάποια προσωπικότητα που θα περιέγραφε καλύτερα την περιρρέουσα ατμόσφαιρα θα ήταν σίγουρα ο Διογένης ο Κυνικός. Η διαφεντεύουσα αγωνία ήταν αυτή της κατανόησης του μυστηρίου της ζωής και του ρόλου της τέχνης. Για να σταθείς ανοιχτός εμπρός στο επιστητό, πρέπει πρώτα να αποκαθαρθείς από προκαταλήψεις και ιδεασμούς. Το δεύτερο μέρος μιας φράσης που μου αρέσει ιδιαίτερα και την έχω ζωγραφίσει μάλιστα και σε τοιχογραφία, το συνοψίζει εύσχημα: "Τον κύνα Διογένη, νεκυοστόλε, δέξο με, πορθμεύ, γυμνώσαντα βίου παντός επισκύνιον"[3].

Τα βράδια κυλούσανε με μακρόσυρτα συμπόσια γεμάτα με εσπρέσο και καπνούς μέχρι τα ξημερώματα. Εκείνες τις άχρονες αττικές νύχτες πιάναμε και αναλύαμε από φιλοσοφικά ζητήματα έως και την κατάσταση της τέχνης στην Ελλάδα και διεθνώς. Συζητούσαμε για τα προβλήματα της διδασκαλίας, της μετάδοσης της τέχνης και για μεταφυσικά και πνευματικά ζητήματα με αγαπημένο τις διδαχές του Κρισναμούρτι, του κοντού, όπως τον λέγαμε. Φυσικά την πρωτοκαθεδρία είχε η ίδια η καλλιτεχνική πρακτική. Ποιόν ρόλο εξυπηρετεί η ζωγραφική; Μήπως ο απώτερος σκοπός της τέχνης είναι το να βγάλει ο καλλιτέχνης γκόμενες, όπως έλεγε ο Μέγας Πανούσης...; Μήπως οι εκκολαπτόμενοι εικαστικοί παραμυθιάζονται στις σχολές με αφηγήματα μεγαλείου και τυφλής ανατρεπτικότητας; Είναι η τέχνη σημαντική, είτε ξέρεις να ζωγραφίζεις είτε όχι..; Καταπιανόμασταν με κάτι τέτοια και άλλα παρεμφερή από υπαρξιακή ανάγκη και δίψα για απαντήσεις. Δεν τα εξετάζαμε αποστασιοποιημένοι και με ανασηκωμένο φρύδι. Μια επαναλαμβανόμενη διαπίστωση στην οποία συμφωνούσαμε όλοι ήταν ότι το αφήγημα που προωθεί το διεθνές καλλιτεχνικό ιερατείο της εποχής μας είναι υπέρμετρα υλιστικό και καταφανώς παρακμιακό και παθογόνο.

Στην Ε.Π.Α.Σ.Κ.Τ. δούλεψα δύο μπατίκ όταν επέστρεψα στην Ελλάδα μετά την υποτροφία μου στην Ινδονησία. Όπως και άλλοι συμφοιτητές μου, χρησιμοποιούσα χώρους της Ε.Π.Α.Σ.Κ.Τ. ως εργαστήρι και εκεί ζωγράφισα τα περισσότερα από τα έργα μου με κάρβουνο εκείνης της περιόδου και αρκετά μολύβια. Εκεί εξέθεσα την δουλειά μου τα χρόνια των σπουδών μου, γνώρισα φίλους και εξελίχθηκα ως άνθρωπος και ως καλλιτέχνης.

Η Ε.Π.Α.Σ.Κ.Τ. με σημάδεψε και αποτελεί μια από τις πιο καθοριστικές περιόδους της ζωής μου. Το ίδιο συνέβη και με πολύ κόσμο που πέρασε από εκεί με τον έναν ή άλλον τρόπο. Ένα περιστατικό από τα πολλά που μου έμειναν αφορά ένα ζευγάρι. Ήταν νωρίς το απόγευμα και ήμασταν κλειστά γιατί ανακαινίζαμε το μπαρ και την αυλή. Πρέπει να ζωγραφίζαμε τα μεταλλικά τραπεζάκια όταν μπαίνει μέσα ένα ζευγάρι και ρωτάνε εάν μπορούν να κάτσουνε για καφέ.

- Δυστυχώς είμαστε κλειστά λόγο εργασιών.

- Ξέρετε, πριν δύο ακριβώς χρόνια γνωριστήκαμε εδώ, στο τραπέζι εκείνο, δίπλα στην βρύση. Την ερχόμενη Κυριακή παντρευόμαστε και θέλαμε να πιούμε ένα καφέ στο μέρος που πρωτογνωριστήκαμε.

Εννοείτε πως τους αφήσαμε να κάτσουν να απολαύσουν τον καφέ τους στον άδειο από επισκέπτες χώρο. Φεύγοντας ο νεαρός για να μας ευχαριστήσει βγάζει να μας δώσει ένα ποσό υπερπολλαπλάσιο του κόστους των καφέδων τους. Εννοείται πως δεν τους κρατήσαμε χρήματα. Η ικανοποίηση του να συνεισφέρεις στην ευτυχία των συνανθρώπων σου είναι πολλές φορές επαρκής αμοιβή. Η ανταλλαξιμότητα μπορεί να καταστρέψει μια όμορφη χειρονομία και συναίσθημα. Δεν χρειάζεται όλα να υπόκεινται στο δούνε και λαβείν. Η ικανότητα μάλιστα να λειτουργούμε, να προσφέρουμε άνευ ανταλλάγματος, συνιστά μέτρο πολιτισμού.

Η Ε.Π.Α.Σ.Κ.Τ. υπήρξε σίγουρα ένα ορόσημο της σύγχρονης Ελληνικής καλλιτεχνικής σκηνής. Φιλοξένησε εκθέσεις, παζάρια χειροτεχνημάτων, τσιμπούσια του Εικαστικού Επιμελητηρίου Τεχνών Ελλάδος, κινηματογραφικά γυρίσματα, βραδιές ποίησης, μουσικές βραδιές που μπορεί να είχαν από μπουζούκι και άρπα μέχρι σαξόφωνο, ερωτικές εξομολογήσεις, διαγωνισμούς και εικοσιτετράωρους μαραθώνιους κόμικ, προβολές ταινιών, σούβλισμα κατσικιού το Πάσχα, εκπαιδευτικά εργαστήρια ζωγραφικής και σχεδίου, εργαστήρια καλλιτεχνών, συνεντεύξεις, σεμινάρια και άλλα που δεν θυμάμαι ή δεν πρόλαβα.

Η Ε.Π.Α.Σ.Κ.Τ. έκλεισε με απόφαση του κου Αντώνη Σαμαρά όταν διατελούσε Υπουργός Πολιτισμού και μάλιστα πρέπει να ήταν μια από τις τελευταίες υπογραφές που έβαλε μιας και η απόφαση εκδόθηκε μία ή δύο εργάσιμες πριν από τις τότε βουλευτικές εκλογές.

Το κλείσιμο της Ε.Π.Α.Σ.Κ.Τ. όπως ήταν αναμενόμενο το πήραμε πάρα πολύ βαρειά. Υπάρχει όμως, δυστυχώς, δικαιολογία για την απόφαση του Υπουργείου. Όλα τα χρόνια που λειτουργούσαμε τον χώρο δεν είχαμε γνωστοποιήσει το παραμικρό στο Υπουργείο (τον εποπτεύοντα φορέα) για τις δράσεις και τα πεπραγμένα μας. Δεν γνωρίζαμε ότι οφείλαμε να το κάνουμε. Το μάθαμε όταν ήταν ήδη αργά. Να σημειώσουμε σε αυτό το σημείο ότι όλες οι δράσεις, οι εκθέσεις, ό,τι είχαμε υλοποιήσει και φιλοξενήσει τόσα χρόνια, έγιναν δίχως την παραμικρή ενίσχυση ή επιδότηση. Δεν πήραμε ούτε και ζητήσαμε δραχμή από κανέναν. Όλα τα στήριζε ο σύλλογος αφιλοκερδώς με τα χρήματα που βγαίνανε από το ταμείο του εντευκτηρίου, του κυλικείου μας. Προσωπικά αμφιβάλω εάν υπήρξε οργανισμός που να φιλοξένησε ή διοργάνωσε τόσα πολλά με τόσο λίγα. Δυστυχώς, στο Υπουργείο αυτό ήταν άγνωστο και για αυτό φταίγαμε εμείς. Είναι ειρωνικό, αλλά εάν προσεγγίζαμε το Υπουργείο για στήριξη πιθανόν να μαθαίναμε ότι οφείλουμε να τους παρουσιάσουμε τα πεπραγμένα μας και ο χώρος να υπήρχε ακόμη. Ίσως βέβαια και πάλι να μας κλείνανε. Δεν θα το μάθουμε ποτέ.

Πολλές φορές όταν επισκέπτομαι την Αθήνα περνάω έξω από την Ε.Π.Α.Σ.Κ.Τ. και σφίγγεται η καρδιά μου. Τα γοητευτικά νεοκλασικά που φιλοξένησαν τόσες εμπνεύσεις, προσωπικότητες και έργα τέχνης, στέκουν και πάλι παρατημένα. Από το σπασμένο τζάμι της πόρτας στην γωνία Θόλου και Πανός μπορείς να δεις ακόμα τις καρέκλες, τις κούκλες και κάθε λογής πράγματα να μαζεύουν σκόνη και υγρασία, ακουμπισμένα όπως τα είχαμε αφήσει από τότε που ο χώρος έσφυζε από ζωή.

[1] Βαπτισμένη προς τιμήν του Ιωάννη Σταμούλη.

[2] Παλιά, αντί για εκτυπώσεις και οθόνες, οι ρεκλάμες στις προσόψεις των κινηματογράφων ήταν ζωγραφισμένες στο χέρι, κανονικά έργα τέχνης.

[3] Επιτύμβιο επίγραμμα για τον Διογένη τον Σινωπέα από την Παλατινή Ανθολογία.

Ήταν μεσημεράκι στην Σχολή στην Πειραιώς. Θυμάμαι να μπαίνω στο εργαστήρι μου, το Δ’ Ζωγραφικής από την πόρτα του μπαλκονιού και να πέφτω πάνω στην Ορέστεια η οποία στεκόταν και διάβαζε κάτι δίπλα στην πόρτα του γραφείου. Στέκομαι και εγώ δίπλα της και διαβάζω. Ήταν μια προκήρυξη για υποτροφία από την κυβέρνηση της Ινδονησίας. Τα αντικείμενα σπουδών: Γκαμελάν, μπατίκ, μπαχάσα ιντονέσια (κοινή Ινδονησιακή γλώσσα), γουάιγιάνγκ κουλίτ... Κάτι έκανε κλικ μέσα μου. Την στιγμιαία σιωπή την έσπασε η δήλωση μου,

-Θα πάω.

Δεν είχα σκεφτεί ποτέ πριν την Ινδονησία σαν προορισμό. Αυτό που με ώθησε να το πάρω απόφαση ήταν η επιθυμία μου να γνωρίσω Σαμάνους. Μελετούσα τον Σαμανισμό αλλά τα διαβάσματα μου αφορούσαν κυρίως φυλές στον Αμαζόνιο και στις Ρωσικές τούνδρες. Ήταν εύλογο να υπάρχουν Σαμάνοι και στην Ινδονησία, όπως έδειξε και η έρευνα μου στη συνέχεια. Κάπως έτσι ξεκίνησε η περιπέτεια που με οδήγησε στο μπατίκ και σε αυτήν που θεωρώ πλέον την δεύτερη πατρίδα μου, την Ινδονησία.

Πριν φτάσουμε όμως στο πως κατέληξα να μάθω και να αγαπήσω το μπατίκ, θέλω να σου διηγηθώ μια συμπαθητική ιστορία. Είχα αρχίσει να συμπληρώνω την αίτηση για την υποτροφία όταν διαβάζω ότι πρέπει να προσκομίσω και πιστοποιητικό υγείας. Θέλανε έγγραφο από ιατρό ότι χαίρω άκρας υγείας. Μάλιστα. Εγώ εξυπακούεται ότι δεν μπορούσα να προσκομίσω κάτι τέτοιο μιας και έπασχα ήδη από νεφρική ανεπάρκεια. Αντί να αποθαρρυνθώ όμως, σκέφτηκα ότι πρέπει να προετοιμαστώ κατάλληλα για να διαχειριστώ εάν προκύψει κάτι με την υγεία μου και κάθισα και συνέταξα μια λίστα. Νοσοκομεία, μονάδες αιμοκάθαρσης και νεφρολόγοι στην πόλη που θα κατοικώ, τηλέφωνα πρώτων βοηθειών κ.α. Στέλνω λοιπόν ένα μέιλ στην Πρεσβεία της Ινδονησίας και ως γνήσιος Ευρωπαίος, ζητώ την βοήθεια τους αφού τους εξηγώ πρώτα ότι δεν είμαι σε θέση να προσκομίσω πιστοποιητικό υγείας. Ο υπάλληλος της Πρεσβείας που διάβασε το μέιλ μου πρέπει να έπαθε ένα μικρό εγκεφαλικό με αυτό που θα εξέλαβε πιθανότατα ως θράσος. Σου λέει, αυτός όχι μόνο δεν έχει πιστοποιητικό που είναι προαπαιτούμενο, αλλά έχει και ειδικές απαιτήσεις! Μια από τις επόμενες μέρες χτυπάει το τηλέφωνο και ένας ευγενέστατος κύριος από την Ινδονησιακή Πρεσβεία με πληροφορεί ότι δεν μπορούν να με δεχτούν στο πρόγραμμα γιατί πρέπει να έχω πιστοποιητικό υγείας. Πρέπει δηλαδή να είμαι υγιείς..(!) Μου ανέβηκε το αίμα στο κεφάλι. Ψάχνω και βρίσκω το γραφείο που είναι αρμόδιο για την Νοτιοανατολική Ασία στο Υπουργείο Εξωτερικών της Ελλάδος. Γράφω και τους στέλνω ένα μέιλ στο οποίο εξηγώ ακριβώς τι συνέβη, καταλήγοντας ότι θεωρώ άδικο να αποκλείομαι από την υποτροφία λόγω της κατάστασης της υγείας μου. Την επόμενη μέρα χτυπάει το τηλέφωνο και είναι ένας επίσης ευγενέστατος κύριος από το Ελληνικό Υπουργείο Εξωτερικών. Κάλεσε για να επιβεβαιώσει τα γραφόμενα μου στο μέιλ. Πρόσεξα και πάλι να μην εκθέσω κατά λάθος τον υπάλληλο της Ινδονησιακής Πρεσβείας κάνοντας σαφές ότι το μόνο ζήτημα είναι ο αποκλεισμός μου για λόγους υγείας. Την επόμενη ακριβώς ημέρα, δεν υπερβάλλω, με κάλεσε πάλι ο κύριος από την Πρεσβεία της Ινδονησίας. Με δέχονται στο πρόγραμμα τελικά (!). Απλά μου ζήτησαν, εάν δεν έχω αντίρρηση, να μην πάω για ένα έτος όπως είχα αιτηθεί αλλά για έξι μήνες. Κάπως έτσι ξεκίνησε το ειδύλλιο μου με τα νησιά των μπαχαρικών και τους υπέροχους κατοίκους τους.

Πάντα θα θυμάμαι με ευγνωμοσύνη την βοήθεια του υπαλλήλου του Υπουργείου Εξωτερικών. Χωρίς να το καταλάβει, άλλαξε καθοριστικά την πορεία της ζωής μου.

Έφυγα για την Ινδονησία εν μέσω των σπουδών μου στην Καλών Τεχνών. Από μια ακόμη περίεργη τροπή του σύμπαντος, ενώ είχα δηλώσει την πόλη λιμάνι Semarang, όταν έφτασα στην Ινδονησία πληροφορήθηκα ότι θα φοιτούσα στην Yogyakarta. Ευτυχώς. Η Jogja (προφέρεται Djogdja από τους εντόπιους) είναι πανεπιστημιούπολη και κέντρο πολιτισμού με πλούσια παράδοση στις τέχνες. Ακόμα μια ευνοϊκή ανατροπή ήταν ότι με εγγράψανε να σπουδάσω Ινδονησιακή γλώσσα αντί για μπατίκ που είχα δηλώσει. Ευτυχώς και πάλι. Αν κάποιος θέλει να ζήσει και να κατανοήσει την Ινδονησία, πρέπει να μιλάει την γλώσσα τους. Το μπατίκ το διδάχθηκα από άλλη μια ευτυχή συγκυρία που θα σας διηγηθώ στη συνέχεια.

Προσγείωση λοιπόν στην Τζακάρτα και το πρόγραμμα της υποτροφίας περιλάμβανε μια εβδομάδα προσανατολισμού στην πρωτεύουσα Τζακάρτα. Εκεί βρεθήκαμε όλοι η υπότροφοι του 2008 να φιλοξενούμαστε σε ένα θεματικό πάρκο κατάσπαρτο με αντίγραφα σημαντικών μνημείων της Ινδονησίας. Θυμάμαι τον Τόμας, ένα παλικάρι από την Ουγγαρία που είχε ταξιδέψει με την τότε κοπέλα του. Δεν μου είχε κάτσει καλά στο μάτι όταν το πρωτοείδα αλλά στην συνέχεια γίναμε επιστήθιοι φίλοι και όλη την περίοδο της υποτροφίας ήμασταν αχώριστοι. Από την αρχή γίναμε φίλοι με τον Νέιθαν από την Ελβετία. Μαζί του πρωτοέκανα σερφ στην ζωή μου.

Μπατίκ διδάχθηκα από τον Pak (κύριο) Budi Pranowo. Ο Pak Budi δίδασκε μπατίκ αλλά σε άλλο πανεπιστήμιο. Εάν δεν απατώμαι, στο πανεπιστήμιο του φοιτούσαν όσοι προορίζονταν για να εργαστούν στην εκπαίδευση. Τον γνώρισα μέσω της τότε κοπέλας μου, της Αναστασίας[1], η οποία αν και φοιτήτρια στην ίδιο πανεπιστήμιο με εμένα, στο Universitas Negeri Yogyakarta (Κρατικό πανεπιστήμιο της Γιογκγιακάρτα) επισκεπτόταν τον Pak Budi για να εντρυφήσει στο μπατίκ. Ό,τι γνωρίζω για την πρακτική του Μπατίκ τα έχω μάθει από αυτόν. Προφανώς δεν ακολουθήσαμε κάποιο πρόγραμμα σπουδών. Πηγαίναμε κάποια μεσημέρια και μας έδειχνε την τεχνική του Μπατίκ. Εκεί έμαθα να δουλεύω τις συνθετικές βαφές υφασμάτων. Η πιό συνηθισμένη είναι τα Napthol και η πιό ιδιαίτερη κατηγορία είναι τα IndigoSol. Στις βαφές Napthol τα πράγματα είναι πιό ξεκάθαρα. Όταν ολοκληρώσεις την διαδικασία για ένα χρώμα, το αφήνεις να στραγγίξει και μετά το στέγνωμα βλέπεις το αποτέλεσμα. Στις IndigoSol τα πράγματα είναι πιό πολύπλοκα. Κάθε χρώμα-βαφή είναι μια σκόνη που διαλύεται σε νερό, ως εδώ καλά. Το χρώμα του υγρού μείγματος όμως δεν έχει καμία σχέση με το χρώμα που θα έχει το ύφασμα όταν το βάψεις! Παραδείγματος χάριν, το κίτρινο χρώμα όταν το διαλύσεις στο νερό μπορεί να είναι βαθύ πράσινο. Το μπλε μπορεί να είναι κίτρινο κ.ο.κ. Το καλύτερο μάλιστα είναι ότι όταν περνάς με την βαφή το ύφασμα, δεν φαίνεται το χρώμα του. Πρέπει να μείνει το μπατίκ εκτεθειμένο στον ήλιο για ώρες ούτως ώστε να αποκαλυφθούν τα πραγματικά χρώματα του. Αναπάντεχος βαθμός δυσκολίας και πολύ ενδιαφέρουσες προοπτικές.

Τα υλικά ζωγραφικής πάντα ασκούσαν έντονη γοητεία επάνω μου. Ήταν φυσικό επακόλουθο να αρχίσω να ψάχνω πως κατασκευάζονται τα εργαλεία και οι πρώτες ύλες του μπατίκ. Στην πόλη Solo εντόπισα ένα εργοστάσιο που παρασκεύαζε υφάσματα για μπατίκ. Τα περνούσαν από μια ειδική προετοιμασία με αλισίβα ώστε να ανοίγουν οι ίνες και να μπορούν να συγκρατούν μεγαλύτερες ποσότητες βαφής με αποτέλεσμα τα μπατίκ να έχουν πιό λαμπερά χρώματα. Επίσης στο Solo (ή Surakarta) ξετρύπωσα και ένα κατάστημα που πουλούσε αποκλειστικά κεριά για μπατίκ. Ράφια γεμάτα με διαφόρων λογιών κεριά, είτε «μονοποικιλιακά» είτε περίεργα χαρμάνια με διαφορετικές ιδιότητες το καθένα. Ήταν μια στιγμή αποκάλυψης που αναζωπύρωσε ακόμη περισσότερο την φαντασία μου ως προς το εύρος των αισθητικών δυνατοτήτων του μπατίκ. Κάπου βαθιά στους ορυζώνες ανάμεσα στο Solo και στην Jogja ανακάλυψα μια οικιακή βιοτεχνία που παρασκεύαζε κεριά για μπατίκ. Η πατίνα του χρόνου στο ημίφως έκανε τον χώρο να θυμίζει εργαστήρι μάγου σε σκηνικό Χάρι Πότερ. Ξεψάχνισα διάφορα εργαστήρια και βιοτεχνίες που ανακάλυπτα εδώ κι εκεί και σημείωνα κάθε πληροφορία και παρατήρηση με ενθουσιασμό. Ο έρωτας μου με το μπατίκ είχε φουντώσει για τα καλά και ήξερα ότι είχα ακόμη πολύ δρόμο να διανύσω δουλεύοντας με αυτή την σαγηνευτική παράδοση. Δεν ήξερα βέβαια ότι κάποια χρόνια αργότερα θα με ενέπνεε να σχεδιάσω την μεγαλύτερη και πιό φιλόδοξη έρευνα της ζωής μου (μέχρι στιγμής).

[1] Ήταν χριστιανή και είχε Ελληνικό όνομα.

Είχε έρθει η άνοιξη στην Πλάκα και ο ιερός βράχος άνθιζε και μοσχοβολούσε εν μέσω της Αττικής τσιμεντοθάλασσας. Στο Γαλατικό χωριό της ΕΠΑΣΚΤ, ανάμεσα στους φίλους και στους θαμώνες του χώρου ήταν και ο γυμναστής και πυγμάχος Α. Ένα ανοιξιάτικο απόγευμα η κουβέντα έφτασε στο θέμα των διακοπών και ο Α. μας κάλεσε να πάμε μαζί του διακοπές στην Μύκονο. Μας περιέγραψε την συγκεκριμένη παραλία που είχε ανακαλύψει και στην οποία μάλιστα έμενε με ελεύθερο κάμπινγκ, πράγμα ιδιαίτερα δύσκολο έως αδύνατο στο συγκεκριμένο νησί. Ούτε εγώ ούτε ο Γιάννης Σταμούλης, φίλος, δάσκαλος και πρόεδρος της ΕΠΑΣΚΤ, είχαμε πάει ποτέ και είπαμε να το δοκιμάσουμε.

Δύο μήνες μετά βρισκόμαστε εγώ και ο Γιάννης με το αμάξι μου και ο Αποστόλης με την γουρούνα του σε μια απομακρυσμένη παραλία του νησιού να παρκάρουμε σε ένα χωματόδρομο. Η παραλία ήταν ένας κολπίσκος στον οποίο κατέβαινες πεζός από μια απότομη βουνοπλαγιά. Στην αμμουδιά είχε δύο κιόσκια. Το ένα ήταν μεγάλο με ξύλινα δοκάρια και λευκά πανιά που ανεμίζανε φιλελεύθερα και το άλλο παραδίπλα ήταν η προλετάρια εκδοχή του. Χαμηλό, χωρούσε τρία με τέσσερα άτομα καθισμένα το ένα δίπλα στο άλλο. Όρθιος δεν χωρούσες. Ήταν μάλιστα κλεισμένο στις δυο πλευρές του και αργότερα καταλάβαμε γιατί. Ξαπλώσαμε το πρώτο βράδυ με υπνόσακους και ρίξαμε και ένα πανί τέντας στην μπροστινή πλευρά που είχε ενσωματώσει ο Α. στο κιόσκι. Το πρωί άνοιξα τα μάτια μου και άρχισα να φτύνω άμμο. Είχε μπει σε αυτιά, μύτη, στόμα και όπου αλλού μπορούσε να τρυπώσει. Πλέον αυτού, ο Α. μας έκανε «έξωση» γιατί ροχαλίζαμε. Είχαμε προνοήσει να φέρουμε μαζί μας αντίσκηνα και τα στήσαμε ο ένας από την δεξιά και ο άλλος από την αριστερή πλευρά του παραπήγματος σε κάποια απόσταση. Τότε ήταν που μας ενημέρωσε ότι μπορούμε μεν να κοιμηθούμε στις σκηνές μας, αλλά πριν ξυπνήσουν οι ένοικοι των εξοχικών που υπήρχανε στις πλαγιές πάνω από την παραλία έπρεπε να τις έχουμε μαζέψει. Οπότε, όταν έβγαινε ο ήλιος τα χαράματα, σηκωνόμασταν, μαζεύαμε τις σκηνές και σκαρφαλώναμε την ανηφόρα για να πάμε για το πρωινό μας. Αν μαζί με το πάνω κάτω στην βουνοπλαγιά συνυπολογίσεις τον ανηλεή ήλιο και την έλλειψη σοβαρής στέγης, αντιλαμβάνεσαι ότι υπήρχε ένας βαθμός δυσκολίας στις διακοπές μας. Πρέπει να άντεξα λιγότερο από εβδομάδα στην παραλία. Μετά το πήρα απόφαση και νοίκιασα ένα μπανγκαλόου το οποίο έλαχε να βρίσκεται στην διπλανή παραλία από την κατασκήνωση μας. Με ένα αναπαυτικό κρεβάτι και μια πανέμορφη ντουζιέρα άρχισα να βρίσκω την υγειά μου που λέμε. Η Μύκονος έχει τα καλά της αλλά δεν είναι του γούστου μου. Η διάχυτη αίσθηση θερινής πασαρέλας και παντός υφής επίδειξη και αυταρέσκεια δεν είναι ποιότητες που επιθυμώ να συμπεριλαμβάνω στην ζωή μου. Επιπλέον, αυτές οι διακοπές κλείσανε με μια δυσάρεστη έκπληξη. Υπήρχε ένα ανησυχητικό συμβάν που με ώθησε να μετακομίσω από την κατασκήνωση στο μπανγκαλόου. Είχα παρατηρήσει ότι όταν ανεβαίναμε την βουνοπλαγιά της παραλίας, έμενα πίσω από τον Γιάννη και τον Α. και μάλιστα ασθμαίνοντας. Η φυσική μου κατάσταση ήταν πολύ καλή και δεν δικαιολογούσε τέτοια κόπωση. Τελικά, όταν επιστρέψαμε στην Αθήνα και έκανα εξετάσεις, διαπιστώθηκε ότι είχε ξεκινήσει η απόρριψη του μοσχεύματος..! Δεν γνωρίζω εάν και σε τι βαθμό έπαιξε ρόλο η ταλαιπωρία της Μυκόνου. Το μόσχευμα πάντως δεν καταφέραμε να το σώσουμε και εν συνεχεία, ξεκίνησα και πάλι αιμοκάθαρση.

Κάπου εκεί είχε έρθει και η ώρα να αποφοιτήσω και να ολοκληρωθεί ο κύκλος της φοίτησης μου στην Σχολή. Είχα εργαστεί με διάφορες τεχνικές ζωγραφικής και είχα συγκεντρώσει ένα ευμέγεθες σώμα ζωγραφικών έργων. Συζητώντας με τον κ. Χαραλάμπους, τον καθηγητή μου στο Δ’ εργαστήρι ζωγραφικής, μου πρότεινε να εκθέσω στην πτυχιακή μου τα μπατίκ όπως πουλάνε στα ανατολίτικα παζάρια υφάσματα. Ατάκτως ειρημένα δηλαδή σε ένα πάγκο. Μου άρεσε η ιδέα. Δεν τα εξέθεσα όλα έτσι βέβαια γιατί δεν μπορείς να δεις ένα έργο 2 ή και 5 μέτρων σε μήκος ανασηκώνοντας το τμηματικά από ένα πάγκο. Επέλεξα ορισμένα και τα κρέμασα από το ταβάνι σε στυλ κινέζικου πάπυρου. Μαζί με τα μπατίκ παρουσίασα και έργα με κάρβουνο και μολύβι. Όταν περάσανε οι καθηγητές για να δουν και να αξιολογήσουν την πτυχιακή μου, ο κος Τρανός, καθηγητής γλυπτικής τον οποίο εκτιμώ προσωπικά, πήρε ένα μικρό μπατίκ από τον πάγκο και έκανε πως το φοράει σαν μαντήλα. Οι υπόλοιποι καθηγητές το ρίξανε στα γέλια. Εκείνη την στιγμή ομολογώ ότι με πείραξε. Λίγο καιρό αργότερα, αναλογιζόμενος το περιστατικό το είδα πολύ διαφορετικά. Ενώ θεωρώ την τέχνη μια πολύ σοβαρή υπόθεση, αντιλαμβάνομαι πλέον ότι η ζωή εν γένει δεν θέλει και πολύ σοβαρότητα. Κατά περίπτωση ναι, προφανώς. Πολλές περιστάσεις και ζητήματα στην ζωή απαιτούν την αμέριστη σοβαρότητα μας. Είναι όμως προαπαιτούμενο να μπορούμε να αποφορτίσουμε, να αποσυμπιέσουμε μάλλον, ακόμα και τα πλέον λατρεμένα μας τοτέμ, όπως η τέχνη στην εν προκειμένω περίπτωση. Δεν χάνει τίποτα ένα έργο τέχνης εάν παίξουμε μαζί του. Αντιθέτως, η ίδια η πράξη και η στάση ζωής που το παιχνίδισμα αυτό υπονοεί, μας πάει πιό κοντά στην απαραίτητη συνειδητοποίηση ότι είμαστε περαστικοί από αυτή την διάσταση του Γίγνεσθαι.

Μετά την απώλεια του μοσχεύματος ένιωσα ότι ένας κύκλος έχει κλείσει και είχα την ανάγκη να αποτραβηχτώ στην φύση. Σε ένα ταξίδι μου στην Δράμα βρεθήκαμε με τον παλιό μου φίλο Παναγιώτη. Με τον Πάνο ήμασταν συμμαθητές στο σχολείο και από τότε συνηθίζαμε να ανεβαίνουμε στα βουνά και να χανόμαστε στο δάσος της Ελατιάς. Εκεί που τα λέγαμε λοιπόν, μας ήρθε φυσικά να μπούμε στο αυτοκίνητο και να πάμε βόλτα στο βουνό. Είχα κάνει εν τω μεταξύ μια ψιλοέρευνα για πιθανά χωριά στα οποία θα μπορούσα να πάω να ζήσω μετά την Αθήνα. Ένα από αυτά ήταν τα Δενδράκια. Συμπωματικά, εκείνη την περίοδο έψαχνε κι αυτός κάπου να μετακομίσει. Τα Δενδράκια είναι ένα πανέμορφο χωριουδάκι. Σκαρφαλωμένο σε μια βουνοπλαγιά στα ανατολικά του όρους Φαλακρό, μέσα σε δάσος με άφθονες καστανιές και φουντουκιές και με τέσσερίς μόνιμους κατοίκους όλους κι όλους. Σε ένα κλειστό σπίτι όπως περπατούσαμε βρίσκουμε προς έκπληξη μας μια ταλαιπωρημένη επιγραφή «Ενοικιάζεται» με ένα τηλέφωνο. Καλούμε επιτόπου και ναι, το σπίτι είναι διαθέσιμο. Ανήκε μάλιστα στον γυμναστή που είχαμε στο σχολείο!

Κάπως έτσι βρεθήκαμε να είμαστε οι πέμπτοι και έκτοι κάτοικοι των Δενδρακίων Δράμας. Η νέα έδρα μας αποτελείτο από έναν ταλαιπωρημένο ξυλόφουρνο, το διώροφο σπίτι που θα μας φιλοξενούσε, και ένα κτίριο δίπλα που ο σπιτονοικοκύρης μας το είχε χτίσει για ενοικιαζόμενα δωμάτια. Το ισόγειο του διπλανού κτηρίου ήταν ένας μεγάλος ενιαίος χώρος με μπαρ(!), σόμπα-βαρέλι και τεράστιες τζαμαρίες με θέα τις μακρινές βουνοπλαγιές. Έγινε λοιπόν ένα εξαιρετικό εργαστήρι. Μπροστά στο σπίτι είχε ένα ξέφωτο όπου φυτέψαμε τον λαχανόκηπο μας. Στα κηπουρικά και στα του φούρνου ο μαέστρος ήταν ο Πάνος. Πολύ μερακλής και αεικίνητος, είχε σπείρει μια εντυπωσιακή ποικιλία λαχανικών και φούρνιζε με μεγάλη επιτυχία από ψάρια μέχρι ψωμιά. Το σπίτι μας δεν βρισκόταν ακριβώς στο χωριό, αλλά στις παρυφές του και ουσιαστικά μέναμε στο δάσος.

Κάποιες φορές τον χειμώνα βρισκόμασταν αποκλεισμένοι από τον χιονιά και σου ερχόταν η αίσθηση ότι ξύπνησες μέσα σε ένα σκανδιναβικό παραμύθι. Θυμάμαι ένα πρωί που σηκώθηκα να πάω για αιμοκάθαρση και βρήκα το αυτοκίνητο μου ένα μέτρο μέσα στο χιόνι. Χρειάστηκε δυνατό φτυάρισμα για να μπορέσω να ανοίξω δρόμο και ευτυχώς μέχρι να το καταφέρω πέρασε και το γκρέιντερ και άνοιξε τον δρόμο για την πόλη. Μια από εκείνες τις χιονισμένες μέρες παρατηρήσαμε ότι οι πυκνοχιονισμένοι δρόμοι μας δεν είχαν να ζηλέψουν και πολλά από μια χιονοδρομική πίστα. Υπ’ όψιν ότι ο Πάνος είχε δική του σανίδα snowboard στο σπίτι. Μάντεψες την συνέχεια..; ξεκινούσαμε από την κατηφόρα της εκκλησίας που ήταν απέναντι από το σπίτι και γλιστρούσαμε στην παρθένα πούδρα... το βαθύ και απάτητο χιόνι. Το να κάνεις snowboard έξω από την αυλή σου, στον δρόμο ανάμεσα στα δένδρα, είναι από αυτά που δεν ξεχνάς εύκολα.

Συχνά καθόμασταν στο μπαλκόνι κι αγναντεύαμε από ψηλά το δάσος με γεράκια και αετούς να γλιστράνε στις ροές του ανέμου περιπολώντας νωχελικά. Τα βράδια αναλαμβάνανε υπηρεσία οι τροφαντές κουκουβάγιες. Στις βόλτες μας ανταμώναμε τα ζαρκάδια της γειτονιάς να βοσκάνε στις ανοιχτωσιές κοντά στα ρέματα. Το κόψιμο ξύλων και η αναζήτηση για προσανάμματα είχανε γίνει ρουτίνα και η ζωή κυλούσε ολιστικά με μια επίγευση άγριας φυσικότητας. Ο δε λαχανόκηπος ήταν ένα αξιοθέατο από μόνος του. Τα εξημερωμένα λαχανικά παντρεύονταν με την άγρια βλάστηση σε ένα ζωηρό πλουμιστό μωσαϊκό. Τα παντζάρια μας τα είχαν αγαπήσει οι τυφλοπόντικες και ενίοτε μας τιμούσε και από κανένα αγριογούρουνο.

Κατέβαινα στον πολιτισμό για γυμναστήριο και αιμοκάθαρση και ζωγράφιζα και διάβαζα καθημερινά. Ενίοτε χτυπούσα και τατουάζ. Είχα ασχοληθεί με αυτό στην Αθήνα και το συνέχισα κατά περίπτωση στα Δενδράκια. Εκεί ήταν που το πήρα απόφαση ότι δεν μου ταιριάζει και το σταμάτησα.

Εκείνη την περίοδο ζωγράφιζα με αυγοτέμπερες και ακουαρέλα. Δούλευα κυρίως σε ξύλα και χαρτί και νομίζω τότε ήταν που ανακάλυψα και άρχισα να ψάχνομαι με την αστροβιολογία. Αυτή είναι ένας πολύ πρόσφατος επιστημονικός κλάδος που ασχολείται με τις πιθανές μορφές που μπορεί να έχει η ζωή σε άλλους πλανήτες. Τότε ξεκίνησα την αλληλογραφία μου με έναν εκ των ειδικών του χώρου ο οποίος με κάλεσε να επισκεφθώ ένα αστεροσκοπείο στην Χαβάη. Το σύμπαν τα έφερε ώστε το ταξίδι αυτό να μην πραγματοποιηθεί αν και ήμουν θετικός.

Ο κύκλος αυτός της ζωής στο δάσος έκλεισε με μια πολύ ενδιαφέρουσα και αγγελική σύμπτωση (όπως θα δούμε στην συνέχεια).

Στα τέλη του 2014 ταξιδεύω στην Φινλανδία με σκοπό να απομονωθώ και να αφοσιωθώ στην τεχνική της αυγοτέμπερας σε χαρτί. Πήγα σε ένα residency για καλλιτέχνες που ήταν παλιά δημοτικό σχολείο και βρίσκεται μέσα στο δάσος, στο χωριό Hämeenkyrö στην περιοχή του Τάμπερε.

Έκανα αιμοκάθαρση εκείνη την περίοδο και η κλινική που πήγαινα βρισκόταν σε έναν κυκλικό κόμβο. Μου έκανε εντύπωση το ότι ενώ υπήρχε ένα σουπερμάρκετ, η κλινική και ένα γυμναστήριο γύρω από τον κόμβο με λίγα σπίτια, οι δρόμοι στην συνέχεια ήταν από ακατοίκητοι έως αραιοκατοικημένοι και τα σπίτια ήταν διάσπαρτα στο δάσος. Μετά από καιρό κατάλαβα ότι αυτό ήταν τελικά ένα χωριό αλα Φινλανδικά. Ήταν σαν να φυγοκέντρισες ένα Ελληνικό χωριό.

Στο παλιό σχολείο ζωγράφιζα σε ένα πάγκο και γειτόνισσα είχα την βορειοαμερικάνα Ελίζαμπεθ που εκτός από καλλιτέχνης, με ωραία δουλειά μάλιστα, ήταν και δασκάλα Hot Yoga. Από αυτήν αντέγραψα την ιδέα να κάνω διατάσεις ενώ ζωγραφίζω.

Το όλο σκηνικό αποδείχτηκε ιδανικό για την σπουδή μου. Επικρατούσε ησυχία σχεδόν όλες τις ώρες και το υπόφωτο νωχελικό τοπίο απέπνεε μια ιδανική δόνηση για στοχασμό και ενδοσκόπηση.

Ίσως όμως το καλύτερο της υπόθεσης να ήταν η παραδοσιακή φινλανδική σάουνα που είχαμε στην αυλή. Είχε μείνει από την εποχή που ο χώρος λειτουργούσε ως σχολείο. Ήταν ένα ξύλινο σπιτάκι χωρισμένο σε τρία διαμερίσματα. Τον προθάλαμο ο οποίος και προοριζόταν για να εναποθέσεις τα ιμάτια σου, τον κυρίως χώρο όπου δέσποζε ένα τεράστιο καζάνι για να ζεσταίνουμε νερό και το δωμάτιο της σάουνας. Φωτιά για να ζεστάνεις το καζάνι και την ειδική σόμπα με τις πυρακτωμένες πέτρες στον χώρο της σάουνας, άναβες με ξύλα. Ήταν πραγματικά ένας πανέμορφος χώρος που είχε την δική του τελετουργία. Πριν μπούμε στην σάουνα, έπρεπε να πάει κάποιος μισή ώρα πριν για να ανάψει τις φωτιές. Η σάουνα στην Φινλανδία, στην χώρα καταγωγής της, είναι πιό καυτή και πιό μακρόσυρτη από αυτήν που ξέρουμε. Είναι ενδιαφέρον ότι ξεκίνησε ως τρόπος για να ζεστάνουν τα σπίτια τους κατά την διάρκεια του χειμώνα και μετά αυτονομήθηκε με την μορφή που την ξέρουμε. Ακόμα πιό ενδιαφέρον είναι ότι ξεγεννούσαν μέσα στην σάουνα, μια εξαιρετική ιδέα αν το καλοσκεφτείς.

Τσουρουφλίστηκα πολύ άσχημα σε εκείνη την σάουνα, οι Φινλανδοί δεν σταματούσαν να ρίχνουν νερό στις πέτρες σε σημείο να πονάει η πέτσα σου από τους καυτούς υδρατμούς. Δεν θα ξεχάσω όταν είχε χιονίσει πολύ και εκεί που έχουμε πυρακτώσει και λουζόμαστε στον ιδρώτα μας, πετάγεται ο Γιοέλ...

- Ελάτε, πάμε!

-...που;

- Ελάτε μαζί μου, μην ντυθείτε..

Βγαίνουμε έξω και κυλιόμαστε κάτω στο αφράτο χιόνι γυμνοί! Απερίγραπτη αίσθηση... σαν να είχες πάρει φωτιά και ξάφνου σε δροσίζει λυτρωτικά ένα δροσερό βελούδο. Υπήρχε και μια παλιά κούνια έξω από την σάουνα. Περιττό να σου πω ότι από εκείνη την μέρα η σάουνα διανθίστηκε με βουτιές στο χιόνι και κούνια με κρύα μπύρα.

Θα κλείσω αυτό το κεφάλαιο με ένα ευτράπελο. Είχα κανονίσει να πάω στο Τάμπερε για λίγες μέρες. Ψάχνω λοιπόν που θα κάνω αιμοκάθαρση. Μου βρίσκουν οι νοσηλεύτριες από την κλινική που πήγαινα στο Χααμένκυρο, ένα νοσοκομείο στο Τάμπερε με νεφρολογικό τομέα που θεωρείτο από τα καλύτερα και μου κλείνουν συνεδρία. Βρίσκομαι λοιπόν στο εν λόγο νοσοκομείο και έρχεται η ώρα της αιμοκάθαρσης. Πιάνει η νοσηλεύτρια την βελόνα και με τρυπάει. Τζίφος. Δεν βρήκε την αρτηρία. Ξανά. Πάλι αποτυχία. Βγαίνει από το δωμάτιο και επιστρέφει με ένα μηχάνημα. Ήταν μια φορητή συσκευή υπερήχου ειδικά για να εντοπίζουν την φίστουλα[1]. Δεν είχα ξαναδεί κάτι τέτοιο. Δεν ξέρω αν έχουμε καν στην Ελλάδα ειδικό υπέρηχο για αιμοκαθαιρόμενους. Βέβαια δεν το χρειαζόμαστε κιόλας. Πιάνει τον υπέρηχο λοιπόν η νοσηλεύτρια και σκανάρει. Με ξανατρυπάει... πάλι τζίφος! Κάπου εκεί αρχίζω να ακουμπάω τα όρια μου.

- Μπορείς να μου δώσεις λίγο την βελόνα;

Με κοιτάει η κοπέλα απορημένη. Την πιάνω και με τρυπάω.

- Ωραία, αυτό ήταν. Δώσε μου τώρα και την άλλη.

Προσπάθησε να φανταστείς την έκφραση στο πρόσωπο της. Δεν το είχα ξανακάνει βέβαια και χρειάστηκε να το ξανακάνω άλλη μια φορά μόνο στην Ελλάδα. Μετά από μια αποτυχημένη προσπάθεια αυτή τη φορά, δεν περίμενα να φτάσουμε στις τρεις.

Για να μην δώσω την λάθος εικόνα, οφείλω να σημειώσω ότι εξόν αυτού του περιστατικού, η εμπειρία μου με το Φινλανδικό σύστημα υγείας ήταν εξαιρετική. Με τις γυναίκες στην αιμοκάθαρση στην τοπική κλινική που πήγαινα, αποκτήσαμε φιλική σχέση. Με πήγανε μάλιστα σε ένα τοπικό μπαρ, επίσης στην μέση του πουθενά στο δάσος. Η κλινική ήταν υποδειγματική, το φαγητό που σερβίρανε κατά την συνεδρία ήταν εμφανώς ποιοτικό και η ευγένεια και το ενδιαφέρον των ανθρώπων ανεπιτήδευτη.

[1] Η φίστουλα ή αναστόμωση, είναι η ένωση φλέβας και αρτηρίας με σκοπό να δημιουργήσουμε μια υπερδιογκωμένη φλεβαρτηρία όπου και σε τρυπάνε με δύο ειδικές βελόνες στις συνεδρίες. Η μια βελόνα παίρνει το αίμα και το πάει στο μηχάνημα αιμοκάθαρσης και η άλλη το επιστρέφει καθαρισμένο. Δεν πρόκειται οπότε για μια συνηθισμένη φλέβα/αρτηρία. Η φίστουλα είναι τεράστια και με την πάροδο του χρόνου προεξέχει καθαρά σαν έναν νεογνό όφη πάνω στο δέρμα. Η δική μου δεν είχε φτάσει σε τέτοιο επίπεδο αλλά δεν μπορείς να πεις ότι θα την έψαχνες και δεν θα την έβρισκες. Οι βελόνες, για να έχεις μια εικόνα, είναι λίγο μικρότερες σε διάμετρο από τα σωληνάκια που χρησιμοποιούνε στον ορό.

Είχα κατέβει Αθήνα και με φιλοξενούσε ο φίλος μου ο Χρήστος. Ένα βράδυ τρώγαμε με την οικογένεια του στην αυλή σου σπιτιού τους στους Αμπελόκηπους. Είχε πάει περασμένα μεσάνυχτα όταν χτύπησε το τηλέφωνο. Ήταν από το Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης.

- Βρέθηκε συμβατό μόσχευμα και είσαι τέταρτος στην σειρά (για το συγκεκριμένο μόσχευμα). Παράτησε ό,τι κάνεις και ξεκίνα τώρα. Το αργότερο στις 8 το πρωί να είσαι εδώ για να αρχίσουμε τον προεγχειρητικό έλεγχο.

Όπως είμαι σηκώνομαι, μαζεύω τα πράγματα μου από το σπίτι του Χρήστου και οδηγάω όλο το βράδυ με προορισμό το Ιπποκράτειο Θεσσαλονίκης.

Φτάνω πριν τις 8 και αρχίζω κατευθείαν τις εξετάσεις. Ήταν τρείς (ή τέσσερις, δεν είμαι σίγουρος) νεφροπαθείς στη σειρά πριν από εμένα. Άλλος έτυχε να πάσχει από κάποια ίωση, άλλος είχε κάποιο άλλο θέμα υγείας και την δεδομένη στιγμή ουδείς εξ’ αυτών μπορούσε να υποβληθεί σε χειρουργείο. Στάθηκα πολύ τυχερός. Εγώ μπορούσα. Η επέμβαση έγινε, και μέχρι σήμερα που γράφω αυτές τις γραμμές, ζώ ακόμα με το μόσχευμα της δωρήτριας, μιας κυρίας που απεβίωσε σε ένα τροχαίο μεταξύ της Θεσσαλονίκης και Αθήνας. Οι συγγενείς της δεν θέλησαν να γνωστοποιήσουν το όνομα της κι έτσι δεν θα μάθω ποτέ ποια ήταν. Θα της είμαι όμως για πάντα υπέρμετρα ευγνώμων.

Πώς τα έφερε το σύμπαν και πριν πάω στην Αθήνα, πριν προκύψει η νέα μεταμόσχευση, είχα αποφασίσει να μετακομίσω από τα Δενδράκια και να κατέβω στην πόλη της Δράμας. Μάλιστα είχα βρει και ενοικιάσει σπίτι και είχα ήδη πακετάρει όλα μου τα πράγματα. Οπότε, όταν έγινε το χειρουργείο δεν είχα σπίτι στημένο για να μείνω. Ανέλαβε λοιπόν η αδερφή μου πρωτίστως μαζί με τους φίλους μου και την υπόλοιπη οικογένεια να κουβαλήσουν τα πάντα και να στήσουν τα έπιπλα ώστε να μπορέσω να μείνω στο νέο μου σπίτι μιας και μετά την επέμβαση σειρά είχε η καραντίνα. Κάπως έτσι έκλεισε ο κύκλος της ζωής στο δάσος και άνοιξε ένας νέος στην Δράμα με ένα νέο B2B business model (το οποίο συνδυάζει το γκράφιτι με την ζωγραφική σε μια καλλιτεχνική τοιχογραφία) και με την συγγραφή του project proposal της έρευνας μου για το μπατίκ που έχω ξεκινήσει τώρα που πληκτρολογώ αυτές τις γραμμές.

Το τελευταία χρόνια πριν φύγω από την Αθήνα, ξεκίνησα να μελετάω περί branding και μάρκετινγκ. Είχα διαπιστώσει ότι στην εποχή μας εάν ένας καλλιτέχνης θέλει να βιοποριστεί από την τέχνη του, μάλλον χρειάζεται να χρησιμοποιήσει κάποιας υφής μάρκετινγκ, να συνειδητοποιήσει ποια είναι η υφιστάμενη κοινωνική του ταυτότητα (personal brand) και να κατανοήσει, στο μέτρο του εφικτού, πως λειτουργεί το ψηφιακό οικοσύστημα. Απ’ ότι φαίνεται όλοι έχουμε ένα προσωπικό brand, θέλουμε δεν θέλουμε. Σε απλά Ελληνικά, έτσι περιγράφουμε την εικόνα που έχουν για εμάς, οι συμπολίτες μας, η κοινωνία που ζούμε και η ευρύτερη ψηφιακή κοινωνία, ο κυβερνοχώρος. Από την στιγμή που αλληλοεπιδρούμε με άλλους ανθρώπους, ο καθένας μας σχηματίζει μια εικόνα στο μυαλό του για τον άλλον. Αυτή η εικόνα που έχουμε για τον άλλον εμπλουτίζεται συσωρευτικά με την πάροδο του χρόνου και αλλάζει. Υπάρχει όμως πάντα μια εικόνα, βάση της οποίας κρίνεται το πως νιώθουμε για τον άλλον, πως ερμηνεύουμε και πως αντιδρούμε στις πράξεις του. Αυτή η εικόνα είναι το personal brand.

Είναι αξιοπρόσεκτο το ότι η έννοια του branding έγινε πρώτα γνωστή και μελετήθηκε για επιχειρήσεις και μετά για πρόσωπα. Όπως και να ‘χει, σε κάποια φάση των σπουδών μου διαπίστωσα τα παραπάνω και έτσι προέκυψε η TANO Fine Arts. Ξεκίνησα να προβληματίζομαι και να δουλεύω προσχέδια για λογότυπα, να σκέφτομαι για colour pallete του brand μου, και άλλα παρεμφερή. Έπιασα δηλαδή πρώτα τα πιό εύκολα (για εμένα) και άφησα για μετά τις φιλοσοφικές προεκτάσεις και ηθικές προεκτάσεις όπου και έγινε το μεγάλο περδίκλωμα.

Πλέον έχουν μεσολαβήσει κάποια χρόνια και η εμπειρία που απέκτησα, δηλαδή τα λάθη και οι πλάνες, με βοήθησαν να διακρίνω εν τέλει την ολισθηρή ματαιοδοξία του branding (προσωπικού και εταιρικού συνάμα) από την υγιή του διάσταση. Θεωρώ ότι καταλήγει σε μια εξαιρετικά απλή διαπίστωση. Όταν στήνουμε και προβάλλουμε μια ψευδή, φτιασιδωμένη εικόνα προς τους άλλους, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για παράδειγμα, βλάπτουμε και τον εαυτό μας και τους άλλους. Το να συνεισφέρουμε λόγο των ανασφαλειών μας (συνήθως) σε μια όλο και πιο στρεβλή και παραπλανητική επίφαση της πραγματικότητας στον ψηφιακό κόσμο, είναι αναντίρρητα ανόητο γιατί εντείνει τις ψυχολογικές παθογένειες με όλο και αυξανόμενους τρόπους. Η υγιής διάσταση, κατά την γνώμη μου, είναι η με μέτρο απόδοση της πραγματικής εικόνας μας και εντός των πλαισίων των προσωπικών αξιών και των ηθικών αρχών που έχει ο κάθε ένας. Σήμερα που σε ένα μεγάλο βαθμό σχηματίζουμε την εικόνα που έχουμε ο ένας για τον άλλον και μέσα από το διαδικτυακό κοσμοσύστημα, δεν είναι μεμπτό αφ’ εαυτού το ότι διαθέτουμε προσωπική ψηφιακή ταυτότητα (digital personal brand) μιας και αυτό είναι αναπόφευκτο αν υπάρχεις και λειτουργείς στον ψηφιακό κόσμο. Το ζήτημα είναι πώς την μεταχειριζόμαστε και γιατί.

Συνειδητοποίησα ότι όλο αυτό που ξεκίνησε σκουντουφλώντας και με λάθος κατεύθυνση, η διαμόρφωση του προσωπικού μου brand δηλαδή, μπορεί να λειτουργήσει προς όφελος του κοινωνικού συνόλου αντί για αταβιστικά. Αυτό, για την περίπτωση μου και βάση της διαδρομής και των δεξιοτήτων που έχω καλλιεργήσει, το αντιλαμβάνομαι ως έμπρακτη συνεισφορά στην τέχνη και στον πολιτισμό μέσω του καλλιτεχνικού μου έργου, μετάδοση των γνώσεων και της εμπειρίας μου, διοργάνωση πρότζεκτ και δράσεων σε διαπολιτισμικό επίπεδο (βλ. Batik painting research project) και προαγωγή διαλόγου για ζητήματα ουσίας ως προς τα οποία μπορώ να καταθέσω εποικοδομητική άποψη (βλ. το να ζεις με χρόνια αναπηρία).

Στην αρχή αυτής της αναζήτησης είχα παρασυρθεί από την διαδεδομένη τάση προβολής μιας ιδεατής, εικονικής και κολακευτικής εικόνας του εαυτού μας. Όχι συνειδητά. Συνήθως παρασυρόμαστε σε τάσεις και μόδες, σαν να είναι κάτι φυσικό και εύλογο. Ευτυχώς με έσωσαν τα ελαττώματα μου πρωτίστως και εν συνεχεία η συνειδητοποίηση (όσο το έχω καταφέρει) του ψυχολογικού μηχανισμού που μας παρασύρει σε τέτοιες ματαιοδοξίες.

Πλέον, την θέση της προσπάθειας για προβολή μιας φτιασιδωμένης εικόνας έχει πάρει η προσπάθεια για παρουσίαση πτυχών της «δικής μου» πραγματικότητας. Αυτή συμπεριλαμβάνει τα διλλήματα, τις σκέψεις, τις ανησυχίες και τις καλλιτεχνικές μου αναζητήσεις.

Αρχικά είχα ενδοιασμούς. Τι ενδιαφέρον μπορεί να έχει για κάποιον η διαδρομή και οι προκλήσεις ενός ζωγράφου – mural artist; Μήπως πρόκειται για άλλο ένα παιχνίδι του εγώ, της Μάγια; Ευτυχώς υπάρχει απάντηση. Αναλογίστηκα την ενόραση, την έμπνευση, την γνώση και την συντροφιά που βρήκα σε έργα ανθρώπων που έζησαν και δημιούργησαν χρόνια και αιώνες πριν από εμάς. Τα βιβλία που γράψανε, τα τραγούδια, τους πίνακες, τα γλυπτά, τις σκέψεις και τις αναζητήσεις τους. Προφανώς δεν γνωρίζανε τότε ποιόν, εάν ή και κατά πόσο θα βοηθήσουν άλλους τα έργα τους στο μέλλον. Δεν έχει και πολύ σημασία τι τους οδήγησε να αφήσουν την παρακαταθήκη που άφησαν αν και τα κίνητρα τους δεν θα διαφέρουν και πολύ από τα κίνητρα που έχει κάποιος σήμερα. Το θετικό αντίκτυπο όμως που είχαν και έχουν άνθρωποι όπως ο Ηράκλειτος, ο Λάο Τζου, ο Κρισναμούρτι, ο Τσαρούχης, ο Άλαν Γουάτς και τόσοι άλλοι, διάσημοι και αφανείς συνάμα, είναι κυριολεκτικά απροσμέτρητο. Δεν μου έσωσαν την ζωή μόνο οι γιατροί, μου την έσωσαν αλλά και την εμπλούτισαν όλοι αυτοί οι διανοητές, φιλόσοφοι και καλλιτέχνες. Με αυτή την συνειδητοποίηση έφτασα να εκτιμήσω την αξία και ενδεχομένως το νόημα της ζωής. Αυτό θα το συνόψιζα στο να επιλέξουμε και να δομήσουμε μια ζωή που θα αφήσει πίσω της ένα έργο που να βοηθήσει και γιατί όχι, να εμπνεύσει τους συνανθρώπους μας. Δεν χρειάζεται να αγγίξεις εκατομμύρια ανθρώπων. Ας είναι και μια χούφτα μόνο, αρκεί.

Αυτή την περίοδο αφοσιώνομαι στην σπουδή της ελαιογραφίας και σε μικρότερο ποσοστό, του γκραφίτι. Τα δουλεύω εκ παραλλήλου και συνδυάζω, ακόμη πιο συνειδητά, στοιχεία της ζωγραφικής εργαστηρίου στα γκράφιτι μου. Μελετάω την δομή και την σύνθεση του γκράφιτι όπως σε ένα πίνακα. Είχα παρατηρήσει ότι με τα χρόνια υποχωρούσε η αισθητική του γκράφιτι και οι τοιχογραφίες μου παραπέμπαν περισσότερο σε πίνακες. Σταδιακά διαμορφώθηκε μια προσωπική απόδοση της «πινελιάς» και ένα χαρακτηριστικό ύφος στις τοιχογραφίες μου. Όταν λέω πινελιά το εννοώ μεταφορικά. Οι βαλβίδες των σπρέι έχουν ένα ιδιαίτερο ίχνος το οποίο με τον κατάλληλο χειρισμό μπορεί να δώσει την αίσθηση πινελιάς. Κάπως σαν τις πινελιές στα έργα των Γάλλων ιμπρεσιονιστών του 19 ^ου αιώνα.

Σε όλη μου την διαδρομή πατούσα σε δύο βάρκες, της ζωγραφικής και του γκράφιτι. Για εμένα, το γκράφιτι έχει γίνει πλέον μια τεχνική ζωγραφικής. Κοινωνικά και ιστορικά όμως είναι δύο διαφορετικοί κόσμοι. Με διαφορετικές καταβολές, νόμους και επίδραση στην πολιτισμική εξέλιξη των κοινωνιών. Ακριβώς όμως επειδή έτυχε να είμαι παιδί και των δύο κόσμων, κατέληξα με τα χρόνια σε μια αναπόδραστη, όπως αποδείχθηκε, ώσμωση και συγκερασμό των δύο. Αυτό πήρε την μορφή ενός business model με κομβικό σημείο αποκρυστάλλωσης την φιλοτέχνηση της τοιχογραφίας που φιλοτέχνησα για την αλλαντοποιία Sary. Σε αυτό συνέβαλε και μια σειρά από συγκυρίες. Η οικογένεια Σαρύμπογια έχει ρίζες όπως κι εγώ από την Καππαδοκία. Όταν ξεκινούσαμε δεν υπήρχε κάποια συγκεκριμένη ιδέα ως θέμα. Ο Πάρης, ο ιδιοκτήτης, τρέφει ιδιαίτερη αγάπη για την Καππαδοκία και την ιστορία των εδεσμάτων που επινόησαν οι Έλληνες της Καππαδοκίας όπως ήταν και οι πρόγονοι του. Αυτός μου διηγήθηκε την ιστορία του Παστιρμά, πως προέκυψε το χαρακτηριστικό μείγμα μπαχαρικών που καλύπτει το κρέας με στόχο να διώχνει τα έντομα και το ότι παραδοσιακά φτιάχνεται από κρέας καμήλας (!). Οι καμήλες ήταν τα ζώα που προτιμούσαν οι Έλληνες της Καππαδοκίας και όταν τα ζώα γερνούσαν και δεν μπορούσαν να ανταπεξέλθουν στις δουλειές, τα αξιοποιούσαν για το κρέας τους. Θυμήθηκα τις ιστορίες για τον προπάππου μου που είχε καραβάνι με καμήλες και εμπορευόταν αγαθά στην Μέση Ανατολή και πρότεινα να ζωγραφίσω ένα καραβάνι με καμήλες στον δρόμο της επιστροφής στην Καππαδοκία. Κάπως έτσι, με άρωμα Ελληνικό από την Ανατολία, σαρκώθηκε ένα επιχειρηματικό μοντέλο που συνδυάζει τους δύο κόσμους. Ο όρος που επέλεξα για να το περιγράψω είναι fine art mural.

Ένα fine art mural είναι μια τοιχογραφία ζωγραφισμένη με σπρέι η οποία όμως έχει σχεδιαστεί στο στούντιο με τις αρχές της ζωγραφικής όπως ένας πίνακας. Είναι ουσιαστικά ένας πολύ μεγάλος πίνακας ζωγραφικής σχεδιασμένος για ένα brand, που παίρνει την τελική μορφή μιας τοιχογραφίας (ή μιας ενότητας έργων) στον αστικό ιστό ή σε εσωτερικούς χώρους μιας επιχείρησης.

Η ειδοποιός διαφορά με το κλασσικό εμπορικό γκραφίτι είναι ότι στην ουσία εμπνέομαι ένα έργο τέχνης από την επιχείρηση λαμβάνοντας υπόψη το κοινό και τους στόχους του αναθέτη. Δεν έχει όμως ως πρωταρχική στόχευση να προκαλέσει ή να πείσει και συνεπώς το κοινό δεν το βιώνει ως μια ακόμη διαφήμιση που επιζητά την προσοχή του. Όντως, δεν είναι μια κλασσική διαφήμιση, είναι ένα έργο τέχνης βασισμένο σε μια επιχείρηση, ένα προϊόν, μια υπηρεσία.

Ο αναθέτης δεν χρειάζεται να έχει κάτι συγκεκριμένο στο μυαλό του όταν έρχεται σε εμένα. Μου λέει σε ποια επιφάνεια-ες θέλει να ζωγραφίσουμε και μου περιγράφει την επιχείρηση του, το κοινό που εξυπηρετεί και τι θέλει να πετύχουμε μέσω του έργου. Στην συνέχεια αναλαμβάνω να ετοιμάσω μια σειρά προσχεδίων συνδυάζοντας σχέδια με μολύβι, ζωγραφικά προσχέδια με χρώμα και ψηφιακή ζωγραφική. Η κλίμακα των fine art murals μπορεί να κυμαίνεται για παράδειγμα από 2 x 3 μέτρα για τα μικρότερα έργα έως και ολόκληρες πλευρές πολυκατοικιών αρκετών ορόφων. Τα τελικά προσχέδια απεικονίζουν τα έργα όπως θα φαίνονται ολοκληρωμένα στον τοίχο μιας και τα ζωγραφίζω πάνω σε φωτογραφία του χώρου και της επιφάνειας που θα υλοποιηθούν. Ένα fine art mural έχει ιδιαίτερη απήχηση γιατί επρόκειτο για ένα προσεγμένο έργο τέχνης που ομορφαίνει την καθημερινότητα του κόσμου και συνάμα εξυπηρετεί εύσχημα τους στόχους του πελάτη μου.

Η υποτροφία μου στην Ινδονησία με έκανε να ερωτευτώ το μπατίκ. Αυτή η πανάρχαια τεχνική εμφανίστηκε σε διάφορα μέρη του πλανήτη μας ανά τους αιώνες. Γεννήθηκε από την αισθητική ανάγκη των προγόνων μας να διακοσμήσουν υφάσματα. Η ανακάλυψη των βαφών συνέβη πάρα πολύ παλιά, στα προϊστορικά ακόμη χρόνια. Αν το καλοσκεφθείς, έτσι όπως βράζεις διάφορα φυτά (βλ. παντζάρι) ή ζώα (βλ. πορφύρα) το νερό χρωματίζεται. Ήταν θέμα χρόνου να βουτήξει κάποιος ένα ύφασμα σε αυτό το ζουμί και να δει ότι το ύφασμα ποτίζει με την βαφή και παίρνει χρώμα. Το επόμενο στάδιο ήταν κάποιος να προσπαθήσει να δημιουργήσει σχέδια στο βαμμένο ύφασμα. Ο πιο εύλογος τρόπος να το κάνεις αυτό είναι να απομονώσεις περιοχές του υφάσματος ώστε να χρωματιστούν μόνο τμήματα του. Μετά δεν έχεις παρά να αφαιρέσεις το υλικό με το οποίο απομόνωσες το ύφασμα για να εμφανιστούν τα σχέδια. Διαφορετικοί πολιτισμοί χρησιμοποίησαν διαφορετικά υλικά για να μονώσουν τμήματα των υφασμάτων. Σε άλλα μέρη χρησιμοποιήθηκε λάσπη, αλλού πάστα από κάσαβα (ρίζα η οποία ομοιάζει με πατάτα), πάστα ρυζιού κ.ο.κ. Ανάλογα με το τι υπήρχε διαθέσιμο, χρησιμοποιούσαν ένα υλικό το οποίο μπορούσε να ποτίσει το ύφασμα χωρίς να απλώνει έτσι ώστε να μπορούν να δημιουργήσουν σχέδια. Αφού βάφανε το ύφασμα, σχεδιάζανε με αυτό το υλικό και μετά ξαναβουτούσανε το ύφασμα σε βαφή και επαναλάμβαναν την διαδικασία κατά βούληση. Στο τέλος αφαιρούσαν το υλικό με βράσιμο σε νερό. Κάποια στιγμή κάποιος σκέφτηκε να χρησιμοποιήσει μελλισοκέρι. Αυτό αποδείχτηκε και το καλύτερο υλικό για μπατίκ, όπως βαπτίσθηκε αυτή η τεχνική πιθανότατα στην Ινδονησία.

Το μπατίκ είναι απλό στην σύλληψη και με ιδιαιτέρως μακρά παράδοση αλλά εν πολλής ανεξερεύνητο ως τεχνική ζωγραφικής. Ο λόγος για αυτό είναι γιατί ιστορικά χρησιμοποιείται για την διακόσμηση υφασμάτων που γίνονται ρούχα και κατά συνέπεια θεωρείται τεχνική χειροτεχνίας. Εφαρμοσμένης τέχνης δηλαδή. Έχουν υπάρξει καλλιτέχνες που αξιοποίησαν το μπατίκ για να δημιουργήσουν έργα τέχνης αλλά αυτό αποτελεί εξαίρεση και σίγουρα το μπατίκ δεν έχει αναγνωριστεί για τις αισθητικές και δημιουργικές του δυνατότητες στον κόσμο των Καλών Τεχνών.

Αυτή η συνειδητοποίηση με σόκαρε. Όπως προανέφερα, το μπατίκ το γνώρισα κατά λάθος, από μια περίεργη ροπή της τύχης. Όταν όμως δημιούργησα τα πρώτα μου έργα, έμεινα έκπληκτος με τις δυνατότητες του. Είναι σίγουρα μπελαλίδικο. Απαιτεί πολύ χειρωναξία σε σύγκριση με άλλες τεχνικές ζωγραφικής. Επιπλέον διδάσκεται σε ελάχιστες σχολές καλών τεχνών ανά την υφήλιο και εκεί όπου διδάσκεται το κατατάσσουν στις χειροτεχνίες (crafts).

Το μπατίκ με βοήθησε να εμπεδώσω καλύτερα την καλλιτεχνική και θεραπευτική αξία της σωματικότητας, της αφής και της κίνησης κατά την δημιουργία ενός έργου τέχνης. Είναι πολύ πιο απελευθερωτική, ψυχολογικά, διανοητικά και προφανώς σωματικά κάθε τεχνική ζωγραφικής που απαιτεί να πιάνεις, να πασαλείβεις, να ανακατεύεις, να μαγειρεύεις, να τρίβεις, να κολλάς και να μεταχειρίζεσαι υλικά και εργαλεία. Όταν μπεις και χαθείς σε αυτό που περιγράφεται ως δημιουργική ζάλη, όλες αυτές οι πράξεις γίνονται χωρίς την συνήθη φλυαρία του νου. Βρίσκεσαι σε μια κατάσταση διαλογιστικού πράττειν. Η ροή των κινήσεων του ζωγράφου, ιδωμένη από τρίτο πρόσωπο, ομοιάζει με μια ανορθόδοξη χορογραφία. Το μπατίκ είναι ιδανικό ως μέθοδος για αυτή την κατάσταση δημιουργικότητας φυσικής ροής. Αν προσθέσουμε σε αυτό και τον απλό και γειωμένο τρόπο ζωής στην Ινδονησία, έχουμε μια ιδανική συνθήκη για την έρευνα μιας εξαιρετικά ευεπίφορης τεχνικής ζωγραφικής και την εμβάθυνση στη διαισθητική ζωγραφική προσέγγιση. Δεν θυμάμαι ακριβώς πότε ξεκίνησα να βάζω σε χαρτί την εν λόγω έρευνα. Την επεξεργάστηκα πάντως αρκετά και μετά την άφησα να ωριμάσει για ένα διάστημα.

Ένα φωτεινό απόγιομα καθόμουν στο μπαλκόνι μου στα Δενδράκια και αναλογιζόμουν τι τροπή θέλω να έχει το υπόλοιπο της ζωής μου. Μια φίλη μου είχε προτείνει ένα τέχνασμα που βοηθάει να διακρίνεις τις προτεραιότητες σου όταν αντιμετωπίζεις τέτοιας υφής διλλήματα. Συνέταξα μια λίστα με τα 20 σημαντικότερα θέλω/στόχους μου και προχώρησα σε εις άτοπων απαγωγή. Έσβηνα μέχρι που κράτησα τα 5 σημαντικότερα. Εν συνεχεία έπρεπε να τα μειώσω κι άλλο. Αυτό αποδείχθηκε μάλλον εύκολο μιας και όλη η ζωή μου περιστρέφεται γύρω από την τέχνη και οι τελικές επιλογές ήταν εύκολα συνδυάσιμες. Εν τέλει η λίστα κατέληξε σε δύο. Καλλιτεχνικές τοιχογραφίες και ζωγραφική έρευνα και πρακτική.

Αποφάσισα να μην απορρίψω κανένα εκ των δυο και αντί αυτού να θέσω το μπατίκ (την έρευνα δηλαδή) ως προτεραιότητα. Δεδομένου ότι η καλλιτεχνική έρευνα δεν προορίζεται να αποφέρει οικονομικά οφέλη, σκέφτηκα να συνεχίσω να αναλαμβάνω αναθέσεις ζωγραφικών έργων και τοιχογραφιών αλλά μετά από ακόμα πιο αυστηρή επιλογή. Υπολογίζω ότι μια φορά το χρόνο μπορώ να επιστρέφω στην Ελλάδα για να υλοποιήσω τα πρότζεκτ που έχω αναλάβει και έχουν τις καλύτερες καλλιτεχνικές προοπτικές.

Η έρευνα άρχισε να παίρνει τελική μορφή και ήρθε η ώρα για το ταξίδι προεργασίας του πρότζεκτ στην Ινδονησία. Τέλη του 2023 προσγειώνομαι στην Jogja και ψάχνω τους παλιούς μου φίλους. Ένιωσα σαν να επιστρέφω στο δεύτερο μου σπίτι. Δεν μπορώ να το εξηγήσω αλλά έτσι νιώθω στην Ινδονησία και ειδικά στην Jogja. Οι διερευνητικές επαφές μου περιλάμβαναν συνάντηση με εκπροσώπους του παλατιού, με καθηγητές της Σχολή Καλών Τεχνών Institut Seni Indonesia (ISI) και με το γραφείο πολιτισμού της τοπικής κυβέρνησης. Όλες πήγαν ανέλπιστα καλά. Το πρότζεκτ είχε πολύ καλή υποδοχή και υπήρξαν ορισμένα περιστατικά που με έκαναν να σκεφτώ ότι αυτή η έρευνα έχει δυναμική που ξεπερνάει την δική μου θέληση. Θα σου διηγηθώ ένα μόνο από αυτά για να καταλάβεις τι εννοώ.

Ένα απόγευμα καθόμουν σε ένα καφέ που κάνει αρκετά καλό εσπρέσο. Ήμουν ήδη ένα τρίωρο εκεί και δούλευα επάνω στην έρευνα. Κάποια στιγμή το παίρνω απόφαση ότι πρέπει να ξεκουνηθώ και να πάω να φάω κάτι. Στο διπλανό τραπέζι είχαν μόλις κάτσει δυο κοπέλες. Σκέφτομαι, «δεν τις ρωτάω να μου προτείνουν ένα καλό μέρος εδώ κοντά..;»

Η κοπέλα μου δίπλα με το ανοιχτό λάπτοπ σηκώνει το χέρι της και μου δείχνει λίγο πιο πέρα στο δρόμο από εκεί που καθόμασταν. Ήταν ένα μαγαζί στα 15 μέτρα από εμάς...

Έτσι όπως γυρνάω να τις ευχαριστήσω η ματιά μου πέφτει επάνω στην οθόνη και βλέπω ένα μπατίκ!

-Ασχολείσαι με μπατίκ;

-Ναι, σπουδάζω στο ISI (η Καλών Τεχνών με την οποία ήθελα να συνεργαστώ..!), και συγκεκριμένα κάνω μπατίκ.

Ακολουθεί η αναμενόμενη συζήτηση περί μπατίκ.

Ταυτοχρόνως, το συγκεκριμένο απόγευμα έπρεπε να βρω και που θα κοιμηθώ. Όταν έκλεινα τις διαμονές μου από Ελλάδα ακόμη, μέχρι να καταλήξω που θα μείνω και πότε, το σπίτι που διέμεινα τις τελευταίες μέρες το είχαν κλείσει για το τελευταίο τριήμερο και μετά ξέχασα να βρω κάπου να μείνω για εκείνο το διάστημα. Είχα ήδη μαζέψει τα πράγματα μου αλλά δεν είχα προλάβει να κλείσω κάπου αλλού.

Εκεί που μιλούσαμε λοιπόν μου λέει η D. ότι ο πατέρας είναι επίσης καλλιτέχνης, μουσικός. Για βιοπορισμό όμως νοικιάζει δωμάτια σε ξένους, κυρίως σε υπότροφους του προγράμματος Darmasiswa. Συμπωματικά αυτή είναι η υποτροφία με την οποία είχα πρωτοέρθει στην Ινδονησία το 2008. Εννοείται πως της ζητάω να μου δείξει φωτογραφίες του χώρου και ώ της εκπλήξεως, οι χώροι είναι πανέμορφοι και μάλιστα του γούστου μου.

-Πάρε τηλέφωνο τον πατέρα σου τώρα να κλείσω δωμάτιο!

-Τώρα;

-Τώρα!

Βρήκα λοιπόν από το πουθενά που θα μείνω για τις επόμενες ημέρες.

Τα περίεργα όμως μόλις είχαν αρχίσει...

Η D. μου λέει ότι κάνουν κάποια μαθήματα μπατίκ με τον καθηγητή τους σε ένα χώρο εκτός σχολής και θα μπορούσε να κανονίσει να πάω κι εγώ.

Την επόμενη μέρα λοιπόν γνωρίζω τον Andy, τον πατέρα της. Όντως καλλιτεχνική φύση και πολύ αξιόλογος και ενδιαφέρον τύπος. Τις επόμενες μέρες ο Andy προθυμοποιήθηκε να με γνωρίσει στους φίλους του εικαστικούς, αρκετοί εκ των οποίων κάνανε μπατίκ. Αυτό ήταν άλλο ένα δώρο εξ ουρανού μιας και απεδείχθη ότι ένας εξ ‘αυτών ήταν μια ιδιαίτερα σημαντική μορφή και από τους παλαιότερους καλλιτέχνες μπατίκ στην χώρα. Άλλος είχε κάνει εκτεταμένη έρευνα στην χρήση των βαφών μπατίκ και πάει λέγοντας...

Με τον Andy γίναμε φίλοι και διατηρούμε επικοινωνία μέχρι και σήμερα. Οι φίλοι του που γνώρισα εκείνες τις μέρες είναι μεταξύ των καλλιτεχνών με τους οποίους θα συνεργαστώ για την έρευνα μου και πιθανότατα όχι μόνο.

Τα περίεργα βέβαια συνεχίζονται. Ο Andy με κάλεσε να πάω σε μια ομαδική έκθεση η οποία αφορούσε μια γενιά παλαιών αποφοίτων του ISI οι οποίοι είχανε κάνει ο καθένας την δική του καριέρα στις εικαστικές τέχνες. Η έκθεση γινόταν στο σπίτι-εργαστήρι-εκθεσιακό χώρο του H. D. ενός από τους πλέον καταξιωμένους ινδονήσιους καλλιτέχνες διεθνώς. Με τον H. D. είχε τύχει να γνωριστούμε προ δεκαπενταετίας σε ένα καφέ έξω από την πόλη στη μέση του πουθενά όταν είχα πρωτοπάει στην Jogja με υποτροφία. Τώρα έτυχε(;) να βρεθώ στον χώρο του από ακόμη μια περίεργη τροπή συγκυριών. Εκεί γνωρίζω μεταξύ άλλων και ένα από τους συμμετέχοντες στην έκθεση με τον οποίον επίσης κρατήσαμε επαφή και μου πρότεινε να διοργανώσω μια ομαδική έκθεση στην Ελλάδα με Ινδονήσιους και Έλληνες καλλιτέχνες. Κρατήστε το αυτό.

Περνάνε οι μέρες και κανονίζω συνάντηση με καθηγητές του τμήματος μπατίκ του ISI η οποία πηγαίνει επίσης περίφημα. Την επόμενη μέρα από την συνάντηση μου στέλνει μήνυμα η Dinda για να με ενημερώσει για το μάθημα μπατίκ που θα κάνανε εκτός σχολής, στον χώρο του καθηγητή της. Πηγαίνω και βρίσκομαι σε ένα σύμπλεγμα κατοικιών όπου εκεί μέσα ο δάσκαλος έχει χώρους εργαστηρίων. Μετά την ξενάγηση στο εργαστήρι βαφής και στον χώρο σχεδιασμού μπατίκ, καθόμαστε σε ένα σαλόνι κατάμεστο με έργα μπατίκ μερικά εκ των οποίων καλύπτανε ολόκληρους τοίχους. Η δουλειά του δασκάλου ήταν εξαιρετική και υψηλής τεχνικής δεινότητας. Το αναπάντεχο όμως της όλης υπόθεσης είναι ότι αποδεικνύεται ότι είναι ο μόνος καθηγητής του ISI που διδάσκει την πρακτική του μπατίκ! Άλλη μια αναπάντεχη θετική εξέλιξη.

Όλο αυτό το γαϊτανάκι ξεδιπλώθηκε από εκείνη την αυθόρμητη ερώτηση. Όταν επέστρεψα στη Ελλάδα, έτυχε να διαβάσω για την συγχρονικότητα. Τον όρο επινόησε ο Carl G. Jung για να περιγράψει καταστάσεις που δεν εξηγούνται με τον συνήθη μηχανισμό αιτίου-αποτελέσματος. Θα μπορούσαμε να περιγράψουμε την συγχρονικότητα ως μια ουσιαστική σύμπτωση δύο ή περισσοτέρων γεγονότων όπου επισυμβαίνει κάτι διαφορετικό από την πιθανότητα τύχης. Θα έλεγα ότι αφορά την εκδήλωση δυνάμεων που δεν ερμηνεύονται με τα υφιστάμενα εργαλεία της σημερινού επιστημονικού υποδείγματος. Κατά την διάρκεια της προετοιμασίας της έρευνας υπήρξαν και άλλα περιστατικά συγχρονικότητας. Είναι αρκετά και σίγουρα δεν μπορούν να αποδοθούν ως απλές συμπτώσεις. Να σημειώσω ότι οι συγχρονικότητες μου εμφανίζονται μόνο σε καταστάσεις που αφορούν την έρευνα στο μπατίκ. Στις υπόλοιπες ασχολίες μου, τα πράγματα κυλάνε με την συνήθη ψυχοβγαλτική ταλαιπωρία. Φαίνεται ότι αυτή η έρευνα, αυτή η περιπέτεια, θέλει να συμβεί.

Τι σκοπεύω να ερευνήσω και να δημιουργήσω σε αυτήν την έρευνα;

Θυμάμαι στο γυμνάσιο, ο καθηγητής στο μάθημα της χημείας μια μέρα μας ρώτησε τι είναι πείραμα. Συνέχισε, πριν απαντήσουμε, ότι δεν είναι αυτό που νομίζουμε. Το πείραμα δεν το κάνουμε για να ανακαλύψουμε κάτι που δεν γνωρίζουμε αλλά για να επιβεβαιώσουμε κάτι που ήδη ξέρουμε.

Βάση αυτού του ορισμού, η έρευνα μου είναι μάλλον ένα πείραμα. Δεν υποψιάζομαι ότι το μπατίκ ενδεχομένως να έχει σημαντικές εκφραστικές και αισθητικές ιδιότητες που δεν συναντούμε σε άλλες ζωγραφικές τεχνικές. Είμαι σίγουρος. Το έχω δει και νιώσει βαθιά στο εικαστικό πετσί μου. Το μπατίκ ως μέθοδος μοιάζει εκ πρώτης όψεως αρκετά περιοριστικό. Δεν περιλαμβάνει την ευελιξία της πινελιάς, ούτε και την ευλογία του σβησίματος και της επικάλυψης μιας ζωγραφικής στρώσης με μια άλλη. Ακόμα και στην χρωματική παλέτα είναι πιό σφιχτό. Αυτοί όμως οι περιορισμοί του μαζί με τα μοναδικά του πλεονεκτήματα είναι που το κάνουν εξαιρετικά εκφραστικό και ζωογόνο.

Επικρατεί η παρανόηση σήμερα ότι όσο περισσότερες είναι οι επιλογές μας και η παραμετροποίηση, τόσο το καλύτερο. Στην πράξη όμως δεν είναι έτσι. Τουλάχιστον όχι σε κάθε πτυχή της ζωής. Αυτό που μας προσφέρουν οι «περιορισμοί» είναι ένα γόνιμο πλαίσιο εντός των οποίων μπορεί να ανθίσει η δημιουργικότητα. Όταν μια συνθήκη σου επιβάλλει να μην πας εκεί και εκεί, να εργαστείς εντός ορισμένων παραμέτρων, σου επιτρέπει, προτρέπει θα λέγαμε, να εστιάσεις και να εμβαθύνεις. Σε ωθεί να τείνεις προς ανώτερα ύψη σε σχέση με μια συνθήκη που είναι ανοιχτή από παντού και μπορείς να βολοδέρνεις και να ψάχνεσαι αενάως σε οριζόντιο επίπεδο. Τα φρένα στο οριζόντιο σου επιτρέπουν να πας πολύ βαθύτερα στο κάθετο επίπεδο.

Το μπατίκ είναι και σκοπός και μέσο ταυτόχρονα. Όντως, ο πρωταρχικός στόχος της έρευνας είναι να αναλύσω και να το εξερευνήσω το μπατίκ έως τις εσχατιές του. Συνάμα όμως είναι και ένα μέσο για να εντρυφήσω στις θεραπευτικές ιδιότητες των λεγόμενων παραδοσιακών τεχνικών ζωγραφικής. Αυτές είναι οι τεχνικές στις οποίες χρησιμοποιείς υλικά και εργαλεία χειροπιαστά, με μακρά ιστορία και φέροντα συσσωρευμένη εμπειρία από τους καλλιτέχνες-προγόνους. Οι θεραπευτική και μεταφυσική αξία της τέχνης εδράζεται στην δημιουργική διαδικασία όπου λερώνεσαι, τρίβεις, ανακατώνεις, πασαλείβεις και ούτω καθεξής. Είναι η φύση των χειροναχτικών τεχνικών που ευνοεί το πέρασμα από την φλυαρία του νου στην διαισθητική δημιουργία.

Δυστυχώς στον σύγχρονο τρόπο ζωής απομακρυνόμαστε όλο και περισσότερο από τις πρακτικές που μας γειώνουν σε μια πνευματικότητα και προσχωρούμε όλο και περισσότερο σε μια παθογόνα μηχανιστική κοσμοαντίληψη.

Οι δυσκολίες δομούν χαρακτήρα. Οι δικές μου, εκτός από χαρακτηροπλαστικές αποδείχτηκαν και σωτήριες. Αν μπορούσα να γυρίσω πίσω τον χρόνο και να ξαναζήσω χωρίς την νεφροπάθεια, δεν θα το επέλεγα. Προτιμώ το εαυτό μου όπως με διαμορφώνει αυτή η δια βίου δοκιμασία. Είμαι σίγουρος ότι δεν θα είχα την ίδια ζέση και εκτίμηση για την ζωή εάν είχα έναν εύκολο και γραμμικό βίο.

Εάν έρθει μια στιγμή που η ύπαρξη μας απειλείται, όπως με μια σοβαρή νόσο, τα πάντα κλονίζονται. Ό,τι θεωρούσαμε δεδομένο, και πολλές, ίσως και όλες οι πεποιθήσεις μας δοκιμάζονται έως σημείου κατάρρευσης. Αυτό είναι μια υγιείς αντίδραση. Ακούγεται κακό και προφανώς πρόκειται για εξαιρετικά δυσάρεστες καταστάσεις. Ταυτόχρονα όμως είναι και ένα δώρο.

Στην αρχή εμφανίζονται η άρνηση και το παράπονο.

-Γιατί να μου τύχει εμένα αυτό;

-Τι έχω κάνει για να αξίζω τέτοια μοίρα...;

Δυστυχώς, δεν νομίζω ότι υπάρχει κάποια συμπαντική νομοτελειακή αξιοκρατία που ορίζει τις ζωές μας. Η απάντηση σε αυτές τις σκέψεις είναι ότι σε κάποιους πρέπει να τύχουν. Αναπόδραστα. Αν υπάρχει ο καρκίνος σημαίνει ότι κάποιοι θα έχουν καρκίνο. Γιατί να είναι λογικό/αποδεκτό κάποιος άλλος να έχει καρκίνο και όχι εμείς; Η ζωή συμβαίνει. Σε κάποιους θα έρθουν σοβαρές δυσκολίες και ίσως να είμαστε και εμείς μέσα σε αυτούς. Σε κάποιους τυχαίνουν άλλα, ακόμα χειρότερα και από τα χειρότερα μας. Κάποιοι άλλοι, όχι πολλοί εκτιμώ, διάγουν μια ζωή με ελάχιστο πόνο και στενοχώριες. Είναι ανώφελο να εστιάζουμε στο γιατί. Απλά κάποιοι θα χρειαστεί να τραβήξουμε πολύ περισσότερο κουπί από άλλους. Το ζητούμενο είναι εάν την δυσκολία θα την δούμε αποκλειστικά ως τέτοια ή αν θα την αναλογιστούμε για να αποκαλύψουμε το δώρο που ενέχει.

Αυτό το δώρο, το πολύτιμο άνθος που φυτρώνει στη γόνιμη δυστοπία κάθε σοβαρής νόσου και δοκιμασίας, είναι σε πρώτο χρόνο η διάλυση των ψευδαισθήσεων και η αποκάλυψη της πολυτιμότητας της ζωής. Είναι μια ουρανοπροσφερόμενη επιτακτικότητα που μας φέρνει κατάματα με τα ουσιαστικά ζητούμενα της ζωής. Ποια είναι η αληθινή φύση του Γίγνεσθαι; Ποιος ο λόγος για την ύπαρξη μας έτσι, εδώ; Υπάρχει; Κάποιοι θέτουμε αυτά τα ερωτήματα αλλά συνήθως αποβιώνουμε δίχως να τα απαντήσουμε. Πόσο μάλλον να προλάβουμε να ζήσουμε βάση των απαντήσεων μας. Αυτά όμως δεν είναι αφηρημένα ζητήματα που αφορούν μόνο κάποιους σοφούς κλεισμένους σε δωμάτια φορτωμένα από σκόνη και βιβλία. Οφείλουμε να δώσουμε απάντηση διότι από αυτήν -ή την απουσία της- εξαρτώνται οι αποφάσεις μας και συνεπώς η ίδια η ζωή μας.

Γιατί τα γράφω όλα αυτά;

Γιατί ως κατακλείδα του χρονολογίου μου, θέλω να μοιραστώ μαζί σου ένα συμπέρασμα μου. Την απάντηση μου για το νόημα της ζωής. Η απάντηση αυτή εδράζεται στην διαπίστωση ότι το νόημα της ζωής τελικά το επιλέγουμε, δεν το ανακαλύπτουμε. Η δική μου απάντηση συνοψίζεται σε μια λέξη. Παρακαταθήκη.

Η αξία και το μέτρο της ζωής εδράζεται στο τι θα αφήσουμε πίσω μας όταν απέλθουμε. Αυτό διαμορφώνει και το πως θα διάγουμε την ζωή μας. Όταν σε απασχολεί ποιο θα είναι το αποτύπωμα, το κληροδότημα της ζωής σου, τότε οι πράξεις, οι λογισμοί και η συμπεριφορά σου αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα. Αν επιθυμείς να αφήσεις έργο φιλαλληλίας και άξιο λόγου, είναι φυσικό επακόλουθο στον ρου της ζωής σου να πληθαίνουν οι αρετές και η φιλοκαλία και να συρρικνώνεται η εγωπάθεια και η απληστία. Αυτό αποτελεί και την καλύτερη ανταμοιβή για τους κόπους μας.

Ο πολιτισμός, οι κοινωνίες μας, είναι ό,τι έμεινε πίσω από όσους έζησαν πριν από εμάς. Οι οικισμοί, η τέχνη, η ιατρική, τα εργαλεία, τα πάντα είναι ποιήματα ανθρώπων σαν κι εμάς. Ακριβώς σαν κι εμάς περάσανε τόσες και τόσες ψυχές από εδώ, με τις ίδιες ανάγκες, αγωνίες, όνειρα, πάθη.

Δεν έχει σημασία το ότι ξέρουμε τα ονόματα και τις ζωές ελαχίστων μονάχα εξ ’αυτών. Όλοι ανεξαιρέτως έχουν τον ρόλο τους σε αυτό το αέναο γαϊτανάκι. Ένα εικονικό παράδειγμα περί του αλληλένδετου των ζωών μας: Για να χτιστεί η γέφυρα, ήταν απαραίτητη η συμβολή του αγρότη που καλλιέργησε το σιτάρι που χρησιμοποίησε ο φούρναρης για να ζυμώσει το ψωμί που προμηθεύθηκε η γυναίκα του χτίστη το οποίο του προσέφερε πριν πάει στην εργασία του μαζί με δεκάδες συν-εργάτες για να τοποθετήσουν πέτρα πάνω στην πέτρα για να χτιστεί το γιοφύρι το οποίο στέκεται ακόμα μετά από πολλούς αιώνες και το οποίο διαβαίνει η μαμή που ξεγεννάει το παιδί που όταν μεγαλώσει θα διδάξει στην σχολή όπου θα φοιτήσει ο απόγονος εκείνου του αγρότη.

Όλοι μας παίζουμε έναν ρόλο σε αυτόν τον κοσμικό χορό ζωής και θανάτου του είδους και του πλανήτη μας. Κανένας ρόλος δεν είναι σημαντικότερος από κάποιον άλλον γιατί οι ζωές μας δεν είναι τουβλάκια στοιβαγμένα πυραμιδοειδώς. Είναι αλυσίδα. Χρειαζόμαστε τους συνανθρώπους μας και αυτό δεν είναι ούτε κακό ούτε υποτιμητικό. Είναι ευγενές και φυσιολογικό. Αυτές και άλλες σκέψεις με οδήγησαν στο να προκρίνω την παρακαταθήκη ως κορυφαία στο σύστημα αξιών μου και ως πυρήνα νοηματοδότησης της ζωής.

Το ότι είμαι ζωντανός τώρα που γράφω αυτές τις γραμμές το οφείλω στην οικογένεια μου, στους φίλους και συγγενείς μου, στους γιατρούς μου και σε πολλούς άλλους συμπολίτες και προγόνους μας που δεν γνώρισα και πιθανότατα δεν θα συναντήσω ποτέ. Τους ευχαριστώ με το να προσπαθώ να δώσω τον καλύτερο μου εαυτό σε ότι κάνω και με το να δημιουργήσω ένα σώμα έργων τέχνης και κειμένων που να γλυκάνουν, να ομορφύνουν τις ζωές και το περιβάλλον, να προβληματίσουν παραγωγικά και να δια/επι-μορφώσουν θετικά και ουσιαστικά τους συνανθρώπους μας. Επιδιώκω και πραγματικά προσπαθώ να αφήσω πίσω μου έργα τέχνης που να προάγουν στον θεατή μια πνευματική δόνηση και ενατένιση. Ίσως ακόμη και σε επίπεδο ψυχολογικής και ψυχικής ενδοσκόπησης.

Το ότι η ζωή μου περιέχει άφθονη ομορφιά και γοητεία το οφείλω κατά πολύ σε ανθρώπους που ζήσαν σε άλλες εποχές και αφήσαν πίσω τους κάποιο βιβλίο, κάποιο πίνακα, κάποιας μορφής αποστάγματος της ζωής τους.

Θεωρώ την προσωπολατρία ως συνέπεια μιας πλανεμένης οπτικής για την ζωή. Αν σου αρέσει η τέχνη μου, έχε κατά νου ότι ναι, προέκυψε από τα δικά μου χέρια αλλά τα εύσημα δεν ανήκουν μόνο σε εμένα. Άλλωστε, χωρίς την προσφορά και το έργο πολλών συμπολιτών μας, δεν θα ήμουν καν εν ζωή. Και όλοι ξέρουμε ότι από τον τόπο τον χλοερό, είναι λίγο δύσκολο να ζωγραφίσεις.

Κλείνω αυτή την μικρή αυτοβιογραφία με αυτές τις σκέψεις. Είμαι ευγνώμων σε όλους σας και θα ήθελα να με συγχωρήσει όποιος τον έχω αδικήσει ή πληγώσει. Δεν είμαστε εδώ για πάντα και δεν είμαστε εδώ μόνοι. Ας το έχουμε αυτό κατά νου, βοηθάει. Καλή μας συνέχεια με υγεία, γαλήνη, στοχαστικότητα και διάκριση.